VVD: zonder de koningin, lekker snel onze eigen zin

De gretigheid van de deelnemers om dat rechtse kabinet te vormen belooft veel goeds voor de cohesie van het toekomstig regeringsbeleid. Maar de oogkleppen en de minachting voor procedures-met-een-functie zijn raadselachtig. Vooral bij de VVD, die de koningin in feite verzoekt meer tijd te besteden aan haar postzegelverzameling.

Nog vóór hij zijn vorige week gestaakte informatiewerk mocht afmaken, maande Ivo Opstelten zijn mede-VVD-bestuurslid, Henri Kruithof, zijn getwitter te staken. Deze pr-vakman, verantwoordelijk voor ‘de permanente campagne’ van de partij, had namelijk elektrisch gekwetterd dat de „ondemocratisch benoemdeTjeenk Willink de wens van de democratisch gekozen Kamermeerderheid trotseert”.

Kruithof kwam binnen 140 tekens niet tot een voldragen staatsrechtelijke beschouwing, maar de strekking is duidelijk: de rol van de koningin in de formatie is per definitie ondemocratisch. Handhaving in het hoofdbestuur betekent dat de VVD hier kennelijk mee instemt. Tijd voor een nieuw hoofdstukje in het programma van de partij die van oudsher goede banden heeft met de Oranjeverenigingen.

De republikeinse uitroep van het hoofdbestuurslid is geen geïsoleerd verschijnsel. Mark Rutte en zijn omgeving hebben de afgelopen maanden en weken een haast getoond die meer verraadt dan de wil het land snel aan een nieuw kabinet te helpen. Dat streven klonk enthousiast door in de vóór de verkiezingen van 9 juni geuite wens van Rutte dat er op 1 juli een nieuw kabinet zou zitten. Optimisme behaagt.

Ongeduldiger werd de VVD-leider bij het naar voren schuiven van zijn mentoren Rosenthal en Opstelten als informateurs. Wij zijn de grootste, deze formatie komt ons toe, laat ons dit regelen. Niet ongebruikelijk in de recente traditie, maar niet noodzakelijkerwijs verstandig als je toch over grenzen heen een duurzame meerderheid moet zoeken. En een tikje aanmatigend als je 31 van de 150 zetels hebt vergaard.

De haast om het kabinet van VVD en CDA, met variabele steun van de PVV, na de CDA-fractiecrisis van vorige week toch nog tot stand te brengen werd deze week zo groot dat een aantal kandidaat-oppositiepartijen vroegen of het trio een beetje meer ontzag voor het staatshoofd zou willen opbrengen. Dat zijn partijen voor wie de monarchie geen ideaal is.

Toch was het niet verrassend dat juist partijen als GroenLinks, D66 en SP het opnamen voor de koningin. Zij deden dat niet alleen uit beleefdheid jegens de mevrouw die die rol vervult, maar omdat het staatshoofd de zuiverheid van de gang van zaken probeert te bevorderen. Om de rechten van minderheden te bewaken. Niet voor staatkundige boekhouders, maar om te garanderen dat meerderheden hun macht grijpen op een manier die hen later, als zij (of sommigen van hen) weer minderheid zijn, nog steeds als zuiver voorkomt.

Het trio Rutte, Wilders en Verhagen sneed al een hoek af door informateur Lubbers min of meer te dwingen van zijn meerderheidsopdracht een bijzondere minderheidsopdracht te maken. De afgelopen week gingen zij verder door vrijdag theatraal uit elkaar te vallen, nadat Wilders de CDA-partners niet meer vertrouwde, en de koningin te adviseren Rutte alleen aan het werk te zetten. Om haar dinsdag uit de wandelgang te twitteren dat zij weer vriendjes waren, omdat Geerts kwelgeest Ab Klink weg was.

Stel dat de koningin had gezegd: „Op grond van uw diverse radio- en tv-uitspraken en uw 30 seconden-bijdrage aan het Kamerdebat van dinsdag verzoek ik…” Met hun geïrriteerde haast en volstrekt oninteressant-verklaren van de rol van een bovenpartijdige procedureleiding, verklaren de drie het formatiestaatsrecht per heden gewijzigd.

Ingevoerd: het rugbymodel. Iedere toevallige meerderheid die de bal in eigen kring kan rondspelen mag in het Torentje en de dienstauto’s zitten. Die goedmoedige, lange beveiliger van het ministerie van Algemene Zaken zal het nog druk krijgen. Want opeens kan een andere meerderheid zich melden, na een vlaag van vertrouwensverlies bij een van de oude kameraden. Die nieuwe meerderheid wil dan de sleutels, en wel nu.

Van de PVV was bekend dat zij niks ziet in het Koninklijk Huis. Gedoe over vakantievilla’s en boerderijen in de duinen maken de Oranjes soms kwetsbaar voor kritiek. Maar juist de rol van de koningin in kabinetsformaties wordt tot nu toe door een losvaste meerderheid in de Kamer op prijs gesteld. De recente wijziging van het Reglement van Orde, die de Kamer zelfsturender maakt in formaties, wordt maar ten dele in de praktijk gebracht. ‘De Kamer’ bestaat niet, alleen wisselende meerderheden.

Wat VVD, PVV en CDA nu doen is het staatshoofd à la carte overbodig verklaren. Of dat voortkomt uit een mentaal naar de PVV opschuiven om de aan Wilders verloren kiezers terug te lokken is niet te zeggen. Maar wie zo omgaat met spelregels toont een wijsheid die tekort schiet om straks een bonte stoet staatsverlaters en andersdenkenden te overtuigen.

Rutte kan wel zeggen dat hij premier van alle Nederlanders wil worden, hij moet nog beginnen er naar te handelen. De manier waarop hij en Verhagen amper deelnamen aan het Kamerdebat van dinsdag was geringschattend jegens 74 collega’s met andere opvattingen. Geert Wilders was zo handig in het gat te springen en de beleefdste te zijn in de beantwoording van kandidaat oppositievragen.

Al met al een raadsel waar Rutte mee bezig is. Alleen de macht? En de twee resterende bezwaarden binnen de CDA-fractie? Met excommunicatie bedreigd volgens de Volkskrant. Die behouden zich het recht voor op een eigen toespraak aan de rand van een krater.

Wilt u reageren? E-mail de auteur (opklaringen@nrc.nl) of schrijf online op www.nrc.nl/opklaringen