Tussenstand bij de formatie: de race is nog niet gelopen

Onder de aanhang van centrum-rechtse partijen zijn Oranjeklanten ruim vertegenwoordigd. Juist hún politieke leiders gaven deze week impliciet aan, dat de traditionele rol van het staatshoofd bij kabinetsformaties wat hen betreft is uitgespeeld. Kennelijk is een meerderheid in de Tweede Kamer nu de overtuiging toegedaan dat het parlement bij het smeden van politieke coalities voortaan heel goed zijn eigen peulen kan doppen.

Voorstanders van de republiek zullen tegen deze ontwikkeling van het ongeschreven staatsrecht geen bezwaar aantekenen. Haar uiterste consequentie is dat Leden van het Huis van Oranje zich voortaan beperken tot het vervullen van louter ceremoniële functies. Wanneer ze daarbij tijd overhouden, lonkt een intensiever betrokkenheid bij de commerciële ontwikkeling van vastgoed voor het hoogste segment van de woningmarkt, in Wassenaar en over de grens. Deze bron van neveninkomsten zou wellicht tevens een korting bespreekbaar maken op de uitkeringen aan de leden van het Koninklijk Huis, die dit jaar samen ruim 7 miljoen euro vergen.

De lichaamstaal van de voorlieden van VVD, PVV en CDA laat inmiddels niets te raden over. Dat centrum-rechtse minderheidskabinet, gedoogsteund door 24 representanten van meer dan anderhalf miljoen door onlustgevoelens verteerde medelanders, dat komt er toch. De direct betrokken partijen hebben daar geen interventie van de op herhalingsoefening gestuurde informateur Tjeenk Willink bij nodig.

Toch ligt de weg van VVD-leider Rutte naar het Catshuis nog bezaaid met de nodige obstakels. Zo heeft de Partij voor de Vrijheid grote moeite met een deel van de maatregelen die nodig zijn om de ontspoorde overheidsfinanciën weer op de rails te krijgen. Naar verluidt hebben VVD en CDA elkaar daarbij gevonden op een bedrag van 18 miljard euro. Afgelopen voorjaar heeft de PVV de kiezers voorgespiegeld dat 10 miljard euro voldoende is.

Met dank aan de Chinezen trekt de bedrijvigheid in Duitsland en Nederland momenteel aan. Daarmee neemt de kans toe dat onze economie in de aankomende kabinetsperiode gemiddeld met 1,5 tot 2 procent per jaar groeit. Dankzij die economische groei brengen de belastingen meer op en is minder geld nodig voor uitkeringen aan mensen zonder baan. Het begrotingstekort – nu bijna 40 miljard euro – halveert hierdoor automatisch, ook wanneer het nieuwe kabinet niets doet.

Ogenschijnlijk is het tekort in 2015 bijna verdwenen, wanneer het kabinet-Rutte daar bovenop nog eens voor 18 miljard gaat ombuigen. Door ‘uitverdieneffecten’ is dit evenwel niet het geval. Want een deel van de opbrengst van besparingsmaatregelen lekt weg, bijvoorbeeld door wachtgeld voor ontslagen ambtenaren en reorganisatiekosten. Na zulke forse bezuinigingen groeit de economie in de komende kabinetsperiode bovendien een half procent per jaar minder, waardoor de belastingen op inkomens en bestedingen minder opbrengen.

Door extra uitgaven en tegenvallende belastingontvangsten toont de begroting in 2015 – althans volgens de door het Centraal Planbureau gebruikte modellen van onze economie – nog steeds een gat van bijna 10 miljard euro, zelfs wanneer het nieuwe kabinet alle voorgenomen besparingen weet te realiseren. Dat is de vervelende boodschap die CPB-directeur Teulings inmiddels uit en te na aan bij de onderhandelingen betrokken partijen heeft overgebracht.

Uitverdieneffecten spelen vooral de VVD parten, omdat deze partij zich profileert als harde heelmeester van de openbare financiën. De PVV heeft daarentegen vooral moeite met de ingrijpende gevolgen van sommige bezuinigingen voor de portemonnee van minder draagkrachtige families.

In de projecties voor het planbureau voor de komende vier jaar neemt de koopkracht gemiddeld al amper toe, zelfs als bezuinigingen volledig achterwege zouden blijven. In plaats daarvan wordt 18 miljard van de begroting geschaafd.

Een deel van de geplande maatregelen raakt de huishoudportemonnee niet rechtstreeks, zoals de verlaging van het budget voor ontwikkelingssamenwerking, de afslanking van het bestuursapparaat en een overigens onzekere beperking van de afdracht aan de Europese Unie.

Maar de schraapzucht van het in de steigers staande kabinet gaat miljoenen huishoudens toch vele honderden of zelfs duizenden euro’s kosten. Anders komt het gezochte bedrag bij lange na niet op tafel. Veel geld wordt gezocht in de sociale zekerheid en de gezondheidszorg. Uitkeringen zullen achterblijven bij de lonen, uitkeringen bij werkloosheid lopen mogelijk korter en patiënten gaan meer uit eigen zak betalen voor verschraalde zorgvoorzieningen.

Naarmate het planbureau de inkomensgevolgen van deze ingrepen nauwkeuriger in beeld brengt, wordt het voor de heer Wilders en zijn kompanen moeilijker om mee te gaan in de budgettaire afspraken waar zij hun handtekening onder moeten zetten. De PVV’ers zullen hopen dat de pijnlijke inkomensgevolgen van de kabinetsplannen onderbelicht blijven.

Misschien is het een idee wat extra te bezuinigen op het personeelsbestand van het Centraal Planbureau? Dan houden die lastige ambtenaren minder tijd over om hinderlijke koopkrachtoverzichten te fabriceren.

Voor de gewiekste hoofdonderhandelaar namens de christen-democraten is het trouwens ook te hopen dat zulke overzichten niet in detail openbaar worden, voordat het CDA-congres zijn zegen aan de formatieafspraken heeft gegeven.

Dat rechtse kabinet komt er misschien toch, maar de race is nog niet gelopen.