De nagalm van het orgel

De christen-democratie staat onder zware druk van het rechtse populisme. Als het CDA het centrum niet kan heroveren is het afgelopen, zegt politicoloog Kees van Kersbergen.

Het ging ineens heel hard. Na de verkiezingen van 9 juni hield Maxime Verhagen, leider van een gehalveerde CDA-fractie, de boot af. VVD-leider Mark Rutte, leider van de grootste partij, moest maar gaan praten met de andere winnaar, de PVV van Geert Wilders. Verhagen zou wel zien wat daar uit kwam: hij wilde zijn vingers niet branden. Vorige week stak hij zijn hand in het vuur voor een akkoord dat hij op een haar na had uitonderhandeld met Rutte en Wilders en waarbij, volgens Rutte, ‘rechts Nederland de vingers zou aflikken’. Verhagens vlucht naar voren eindigt in het rechtse kamp.

Dat heeft vergaande consequenties, zegt politicoloog Kees van Kersbergen vanuit Denemarken. “Een christen-democratische partij die haar heil op rechts zoekt, neoliberale beginselen omhelst en de multiculturele samenleving vaarwel zegt, is op den duur ten dode opgeschreven.”

Van Kersbergen is hoogleraar politieke wetenschappen aan de Universiteit van Aarhus. Hij legt zich toe op de studie van de Europese christen-democratie en schreef een aantal artikelen en boeken over deze politieke beweging. Samen met zijn collega André Krouwel van de Vrije Universiteit onderzocht hij de veranderde beleidsfilosofie van het CDA onder Balkenende en, aan de hand van het Nationaal Kiezersonderzoek van 2006, de sociaal-economische en culturele oriëntatie van Nederlandse kiezers. Daaruit concludeert hij dat er voor het CDA op den duur niets te winnen valt met een keuze voor rechts.

Van Kersbergen: “Als gevolg van de secularisering slinkt het aantal religieuze kiezers, dat is waar, maar de Nederlandse samenleving is nog steeds doortrokken van een christelijke moraal. De mensen die zich zorgen maken over sociale samenhang, dát is je achterban. Die hebben soms moeite met moslims, maar ze zijn aan te spreken op van oorsprong christelijke waarden als publieke gerechtigheid en solidariteit. Daar moet je op inspelen. Dat zijn je mensen. Als je te dicht bij Wilders gaat zitten, zoals het CDA nu doet, raak je die kwijt.

“Dan valt het politieke landschap uiteen in links en rechts, net als in Italië, waar de ooit zo machtige christen-democratische partij in de jaren negentig uit elkaar spatte. Het CDA zou een voorbeeld kunnen nemen aan de Duitse CDU die het politieke midden trouw bleef, opkomt voor pensioenen en voor de Duitse eenheid.”

Het CDA leidde de afgelopen decennia een bestaan van vallen en opstaan. De trend op langere termijn is afkalving van het electoraat, toch is de scherpe daling van 1994 gevolgd door een wonderbaarlijk herstel. Van Kersbergen schreef een bijdrage voor de bundel Christen Democratisch Appèl 1980-2010, die in oktober verschijnt. Daarin gebruikt hij het beeld van de feniks, die mythische vogel die zichzelf in brand steekt en dan herrijst uit de as.

Je kunt ook zeggen: dit is de langgerekte doodstrijd van een politieke beweging.

“Dat zou kunnen, maar het is lang niet zeker. Die feniks is een plaagstootje naar mensen die de definitieve teloorgang al een paar keer hebben voorspeld. Aan het begin van de jaren zeventig gaf niemand een cent voor de confessionele politiek. Dat was afgelopen, dat wist iedereen. Tot het CDA werd opgericht. Het werd in de jaren tachtig de sterkste partij en heeft jarenlang gedomineerd. Nederland had voor het eerst een echte christen-democratische partij. Daarvoor hadden we een KVP en protestantse partijen, maar geen brede middenpartij.

“Het grootste succes van het CDA was dat het protestanten en katholieken bij elkaar kon houden. Destijds is misschien onderschat wat de rol van het christendom en van de daaraan ontleende moraal nog is. Er waren toen al veel ‘christenen zonder god’ die konden worden aangesproken, en die zijn er nog steeds.”

U citeert socioloog Peter Berger: religie is ten onrechte doodverklaard. Maar wat hij desecularisering noemt is in Nederland toch niet zichtbaar?

“Secularisering is de grote achtergrondbeweging, zeker. Automatisch stemmen omdat je tot een bepaalde religieuze groep behoort, dat is voorbij. En het CDA geeft die secularisatie nog een extra zetje door de aandacht af te leiden van zijn christelijke inspiratie, want die houdt niet-christelijke kiezers weg bij de partij. En moslims die actief zijn binnen het CDA kunnen niet zoveel met die christelijke normen en waarden.

“Misschien is het een professionele afwijking, maar ik zie nog overal religie. Mensen gaan bijna niet meer naar de kerk, maar je moet niet denken dat tweeduizend jaar christendom in anderhalve eeuw weg is. Noem het de nagalm van het kerkorgel.”

Mooi beeld, heeft u ook voorbeelden?

“Het idee van goed doen voor anderen. Dat zit er diep in. Je ziet dat als er een inzamelingsactie wordt gehouden voor een rampgebied. Zo’n actie appelleert aan bredere gevoelens van mensen, maar de respons is sterk bepaald door de christelijke idee dat het beter is te geven dan te nemen. Er zijn anderen in de wereld die het slecht hebben, niet door eigen schuld, maar omdat het oneerlijk verdeeld is en dat kan niet de bedoeling zijn. De PVV laat dit betrekkelijk koud.

“Veel mensen hebben herinneringen aan hun jeugd waarin de kerk een belangrijke rol speelde, en die worden nog regelmatig opgehaald op verjaardagsfeestjes. Inderdaad, de lange trend is secularisatie, maar er is een diffuse moraal die een christelijke oorsprong heeft en daaraan kun je appelleren. Dat heeft het CDA de afgelopen verkiezingen niet gedaan.”

Het is ook lastig. Je mag de christelijke toonzetting niet overdrijven, maar je moet wel op (post)christelijke snaren tokkelen?

“Er worden dan ook fouten gemaakt. Kijk naar de manier waarop het CDA reageert op Wilders. Soms wordt die voorgesteld als iemand die tegenstellingen aanwakkert, maar soms ook als iemand die de waarheid spreekt over de problemen van de multiculturele samenleving. Toen Fortuyn opkwam, nam Balkenende heel opportunistisch afscheid van de multiculturele samenleving. Als je op zoek bent naar het kiezerspotentieel voor het CDA, is dat precies de verkeerde strategie. Dat is in juni wel gebleken. Het CDA zou hardop moeten zeggen dat de PVV op het punt van de religie een politieke tegenstander is en geen potentiële coalitiepartner.”

Het CDA heeft niet alleen een ideologisch, maar ook een strategisch probleem. De partij moest het decennialang hebben van ‘de politiek der bemiddeling’, tegenstrijdige belangen verzoenen en zo een sleutelpositie verwerven in het politieke midden. Daarvoor waren de voorzieningen van de verzorgingsstaat heel belangrijk.

Wordt het cda nog herkend als medebouwheer van de verzorgingsstaat?

“Steeds minder en dat breekt hen op. De VVD komt weg met harde bezuinigingen, want die vertegenwoordigt groepen kiezers die niet zoveel hebben met die verzorgingsstaat. Maar het CDA niet. Ik stel vast dat het CDA sociaal-economisch ver naar rechts is opgeschoven en niet meer goed te onderscheiden valt van de VVD. De Duitse zusterpartij CDU is wél in staat geweest om de politiek van bemiddeling overeind te houden. Na de paarse jaren is het CDA veel meer gegaan voor activering van niet-werkenden door beperking van de uitkeringsduur; de CDU is meer gericht op sociale bescherming.”

Sinds 9 juni is er weinig over van het politieke midden, de natuurlijke habitat van het cda.

“Ja, op de flanken zijn partijen bezig het centrum uit elkaar te trekken. Voor een partij die het moet hebben van het politieke midden wordt het dan erg lastig om een plek te vinden. Ik zie een aantal opties voor het CDA. De ene is gaan voor regeringsdeelname, macht en ministersposten, de lijn van Verhagen. Het is makkelijker om je vanuit de regering te profileren en zo de contacten met lokale bestuurders in stand te houden, want die kloppen aan bij Den Haag. Als de partij daar alleen nog een Kamerfractie heeft, is er niks meer te vergeven.

“Maar dat is kortetermijndenken en dat zal het CDA op den duur kapotmaken. Belangrijker is dat het centrum van de Nederlandse politiek wordt heroverd. Dat is uit elkaar gerukt en je moet het dus opnieuw uitvinden. Voor een zuiver christelijke partij is het potentieel te klein. Dat spreekt te weinig aan bij de vele geseculariseerde christenen.”

Waar zit dan het grootste potentieel?

“Krouwel en ik hebben de oriëntatie van Nederlandse kiezers in kaart gebracht. Daarvoor hebben we de sociaal-economische links-rechts verdeling gekoppeld aan de zogenoemde GAL-TAN verdeling, een sociaal-culturele maat. GAL staat voor groen, alternatief en libertair; TAN voor traditioneel, autoritair en nationalistisch. CDA-kiezers zitten massaal in het midden, maar iets naar rechts, en aan de TAN-kant. De VVD zit duidelijk rechts, en is neutraal op de GAL-TAN. PVV-kiezers zijn rechts en TAN. Het grootste percentage kiezers – 40 procent – is zowel linksig als conservatief. Dat is CDA-territorium. Die kiezers kunnen door de PVV worden verleid rechtser en meer TAN te stemmen, maar zitten uiteindelijk toch dichter bij het CDA. Daar liggen dus de kansen. Het is niet zeker dat het CDA dat potentieel succesvol zal aanboren. Het kan.

“Het CDA zou zich moeten richten op de postmaterialistische kiezer. Die vertoont conservatieve trekjes: hij is tegen individualisering, consumentisme, hedonisme, erosie van maatschappelijke verbanden, verloedering van de openbare ruimte en de uitwassen van globalisering. En hij wil terug naar gemeenschapszin, bescherming van gezin, buurt, dorp en vereniging; naar respect, integriteit en fatsoen. Daar maken veel mensen zich druk over. Ab Klink was, toen hij nog directeur was van het wetenschappelijk bureau, bezig met ontwikkeling van dit gemeenschapsdenken. De groep kiezers die je met dat verhaal bereikt, is groter dan het klassieke christelijke electoraat.”

En een neoliberale, conservatieve koers, net als de Tories in Groot-Brittannië?

“Die ruimte is al volledig ingenomen door VVD en PVV. Wie weet implodeert de PVV, maar dan komt er wel weer een ander populistisch initiatief. Want daar is ruimte voor, zo’n twintig procent, blijkt uit de scores van Fortuyn, LPF en Wilders. Dat is het populistische potentieel in Nederland. De verloren kiezers die je terug kunt winnen zijn mensen in kleinere gemeenten in Brabant en Limburg die uit onvrede PVV hebben gestemd. ”

Wat dreef hen naar de pvv?

“Verzorgingsstaatschauvinisme. Die mensen vinden dat de verzorgingsstaat moet worden beschermd, maar dat ouderen die hun hele leven hebben gewerkt meer recht hebben op voorzieningen dan immigranten. Dat is wat de Dansk Folkeparti (Deense Volkspartij, DF) hier in Denemarken propageert. Wilders heeft dit overgenomen. Sinds hij DF-oprichter Pia Kjaersgaard heeft leren kennen, komt hij ineens op voor de verzorgingsstaat. Dat deed hij vroeger niet.

“Met ‘chauvinisme’ bedoel ik de opvatting dat mensen de toegang tot voorzieningen moeten ‘verdienen’. Je kunt die kiezers terughalen met een variant die fatsoenlijker is dan die van de PVV. Immigranten niet uitsluiten, maar ze oproepen zich te conformeren aan ‘normen en waarden’. Kijk eens, als je dit doet, hoor je erbij en word je ook verzorgd. Waar je vandaan komt, maakt niet uit, maar hieraan moet je je committeren. De PVV sluit uit: wij wel, zij niet.”

Waarom zouden kiezers die zijn weggelopen naar de pvv terugkeren naar zo’n cda?

“Omdat een deel van die mensen de tegenstrijdigheden leert kennen van Wilders’ politiek. En omdat aanwakkeren van tegenstellingen niet iets is wat in hun voordeel is of waar ze echt voor voelen. Ze zullen in ieder geval gemerkt hebben dat Wilders’ beloften over de verzorgingsstaat niet erg hard zijn. De dag na de verkiezingen liet hij zijn verzet tegen verhoging van de AOW-leeftijd al varen. En als ze het niet hebben onthouden, moet je het hen nog een keer vertellen.”

Lees meer over de problemen van het CDA in de bijlage Opinie en Debat: ‘Alle populisten waren katholiek’.