Curieuze tumorremmer

Een nieuw medicijn tegen uitgezaaide huidkanker verlengt het leven meer dan een half jaar.

Patiënten met uitgezaaid melanoom, een agressieve, nu nog vaak dodelijke huidkanker, krijgen het de komende paar jaar extra moeilijk. Er is een medicijn op komst dat het leven flink kan verlengen, maar het is nog niet beschikbaar. Die belofte van minstens zeven maanden levenswinst voor de helft van de patiënten rolde uit het eerste onderzoek op mensen (een fase-I-studie), waar maar 32 mensen aan meededen.

Doorgaans duurt het minstens drie jaar voor een medicijn na zo’n fase-I-studie op de markt komt. De veel grotere fase-III-studie, waarvan de resultaten nodig zijn voor de marktgoedkeuring van een medicijn (de registratie) is in januari van dit jaar begonnen, liet producent Plexxikon in een persbericht vanuit Californië weten. In dat onderzoek wordt gekeken hoeveel langer de melanoompatiënten langer leven vergeleken met de nu gebruikelijke behandelingen. Dat zijn conventionele chemotherapieën die een paar maanden levensverlenging bieden.

HYPE

De resultaten van de fase-I-studie waren opzienbarend genoeg voor een openingsartikel in The New England Journal of Medicine (NEJM, 26 augustus), het beroemdste medisch-wetenschappelijke tijdschrift ter wereld. En deze week publiceerde Nature, naast Science het beroemdste algemeen wetenschappelijke tijdschrift, online, op een voor Nature ongebruikelijk tijdstip, een wat on-Nature-achtig artikel over de beloftevolle melanoombestrijder. Het persbericht waarmee Nature de publicatie aankondigde, had als kop ‘Cancer: The science of success’. Het lijkt op een hype. De titel van het artikel zelf is heel gewoontjes: ‘Clinical efficacy of a RAF inhibitor needs broad target blockade in BRAF-mutant melanoma’. Die titel zegt eigenlijk alleen dat een medicijn goed moet werken (broad target blockade) om effectief te zijn. De mislukte voorgangers van dit nieuwe medicijn bereikten die brede blokkade niet. Je kunt je afvragen of dat in Nature moet staan.

Het artikel wijkt af van wat Nature normaal opneemt, omdat het geen grote ontdekking beschrijft. Er staat informatie in over het medicijn (nog slechts bekend onder zijn onderzoekscodenaam PLX4032) en over de manier waarop het middel werkt. Breed, zoals de titel al zegt.

RAADSELACHTIG

Het artikel meldt, maar geeft geen definitieve uitleg over, het raadselachtige gegeven dat PLX4032 niet alleen tumorgroei remt, maar ook kan stimuleren. Een eerder Nature-artikel (18 maart) van (gedeeltelijk dezelfde) onderzoekers ging daar al dieper op in. Die vervelende, soms kanker bevorderende eigenschap bleek ook weer in die fase-I-studie: ongeveer eenderde van de 32 deelnemers aan de fase-I-studie met PLX4032 kregen een goedaardiger plaveiselhuidkanker erbij.

Het goede van PLX4032 is dat bij ruim 80 procent van de deelnemers aan de fase-I-studie de levensbedreigende melanoom (een huidkanker die ontstaat uit moedervlekken) binnen enkele weken meer dan 30 procent in grootte slonk. Tijdelijk, want toen de onderzoekers de resultaten opschreven, was bij 16 patiënten de kanker alweer meer dan 20 procent gegroeid, vergeleken met het minimum, doorgaans na 2 tot 7 maanden. Bij 14 andere patiënten bleef de tumor zes tot tien maanden nabij het minimum. Bij 2 van de 32 patiënten deed PLX4032 weinig tot niets. Vreemd, want de patiënten voor dit experiment waren genetisch getest. Daardoor was de verwachting dat hun tumor zeker op PLX4032 zou reageren.

HARDER GROEIEN

PLX4032 is een proteïnekinaseremmer (zie kader) en vernietigt de kanker alleen bij melanoompatiënten met een bepaalde genmutatie. Patiënten zónder die mutatie lopen de kans dat hun kanker harder groeit als ze PLX4032 krijgen. En curieus genoeg: de genmutatie waardoor PLX4032 zijn werk kan doen was – wellicht jaren eerder – ook beslissend voor het ontstaan van de kanker. De mutatie die de kanker kwetsbaar maakt komt in maar liefst de helft van alle melanomen voor. Veel minder – rond de 5 procent – zit de mutatie in andere kankers. Het gaat om een mutatie in het proteïnekinase b-raf. In de wandeling heet dat eiwit BRAF en de mutatie V600E. Dat geeft aan dat op positie 600 in de eiwitketen een ander aminozuur dan gebruikelijk is ingebouwd. Dat zoveel melanomen de BRAF-V600E-mutatie hadden, stond in 2002 in Nature.

‘Het vooruitzicht voor patiënten met uitgezaaid melanoom is nog nooit zo zonnig geweest’, schreven twee oncologen eind augustus in hun commentaar op de PLX4032-resultaten in The New England Journal of Medicine. Dat is een wat sterke conclusie over een kankermedicijn dat nog niet op de markt is en waarvan we de levensverlenging voorlopig nog in maanden en niet in jaren moeten tellen.