Zelfs de schieten weg kippen kippen schieten weg' schieten weg'

‘Liberté’ vertelt het weinig bekende verhaal van de zigeunervervolging in de Tweede Wereldoorlog. Onverwacht actueel door de huidige deportaties van zigeuners uit Frankrijk.

‘De zigeuners zijn er weer”, schalt een kinderstem door het dorp. De dagloners en muzikanten die elk jaar wat leven in de brouwerij komen brengen. Maar in het Frankrijk van 1943 zijn de zigeuners niet meer zo welkom. Voor ze het weten, staan ze op een omheind stuk grond en even later bekijken ze de wereld vanachter het prikkeldraad van een concentratiekamp.

„De genocide op een half miljoen zigeuners tijdens de Tweede Wereldoorlog is een vergeten hoofdstuk in de geschiedenis”, vertelt de Frans-Algerijnse filmmaker Tony Gatlif (1948) in het kantoortje van zijn productiemaatschappij in Parijs, waar hij sinds de jaren zestig woont en werkt. Het hele gesprek zal hij hekken en omheiningen tekenen op elk stuk papier binnen handbereik. En dan weer woest doorkrassen, alsof hij daarmee alle begrenzingen weer ongedaan kan maken. Als er één rode draad door zijn werk loopt, is het wel het ongeremde, soms destructieve verlangen naar vrijheid. Liberté. Zo heet ook zijn nieuwste film.

Gatlif, zelf als zigeuner geboren in Algerije, maakte naam met grootse, gepassioneerde films over de zigeunercultuur in Europa als Latcho drom (1993), Gadjo dilo (1997) en Exils (2004). Liberté, die nu in de Nederlandse bioscopen draait, is onverwacht actueel nu de parallellen met de huidige uitzettingen van zigeuners uit Frankrijk zich opdringen.

Liberté begint met het prikkeldraad van een verlaten concentratiekamp dat verandert in een notenbalk.

„Prikkeldraad is de enige herinnering die we hebben aan de deportatie en uitroeiing van zigeuners in de Tweede Wereldoorlog. Als het prikkeldraad kon spreken, zou het dingen vertellen waar wij niet eens woorden voor hebben. De wind die door de snaren speelt, brengt die herinnering tot leven via de muziek.”

U gebruikt het woord ‘tsigane’, zigeuner. In Nederland wordt dat vaak als discriminerend ervaren en heeft men het over ‘Roma’.

„Sinds de komst van wat wij de ‘zigeuners’ noemen in Europa, zijn er zoveel namen geweest. En die waren bijna allemaal discriminerend. De meest recente naam in Frankrijk is puur administratief: ‘les gens du voyage’, de reizende mensen. Dat betekent niets. Iedereen reist. Jij reist. Ik reis. Dus iedereen is een reizende mens. Als een regering een naam bedenkt voor een groep mensen, is dat zelden om die mensen echt te omschrijven, hun cultuur, hun identiteit, maar meestal om ze te stigmatiseren. De enige juiste naam in mijn ogen is ‘tsigane’ of ‘gitane’, zigeuner. Roma is na de Tweede Wereldoorlog in zwang gekomen uit schaamte over het lot van de zigeuners. Maar daarmee ontken je dat lot ook.”

U wilde deze film al maken sinds het begin van uw carrière. Waarom was nu de tijd rijp?

„Ik hou niet van kostuumfilms en historische reconstructies. Ik wil vrij zijn met de camera, op de set nog van alles kunnen aanpassen en veranderen. Maar iemand moest deze film maken. Het is een relatief onbekend verhaal. Zeker in Frankrijk. Zelfs bij politici. Toen Jacques Chirac in 2007 een plaquette in het Panthéon onthulde ter ere van de ‘justes’, de rechtvaardigen, de Franse verzetsstrijders die Joden hadden geholpen, hoopte ik dat er ook namen bekend zouden worden van mensen die zigeuners hadden gered. Maar niets daarvan. Toen ben ik er zelf naar op zoek gegaan. Het was een plicht. Maar tevens een plicht die verder gaat dan het verhaal van de zigeuners alleen. Want op dit moment zijn alle immigranten in Europa zigeuners. Aan de ene kant heb je het verenigde Europa en aan de andere kanten steeds meer statelozen, mensen wier nationaliteit en rechten worden afgenomen.”

In Frankrijk zijn de afgelopen maand grote groepen zigeuners uitgezet.

„Ik had toen ik in de jaren zeventig in Frankrijk begon met films maken, nooit kunnen denken dat een land dat de universele verklaring van de rechten van de mens onderschreef, dat als motto de woorden van de Franse Revolutie ‘vrijheid, gelijkheid en broederschap’ heeft, tot een dergelijke xenofobe politiek zou overgaan. Als dat toen gebeurd zou zijn, zouden er twee miljoen mensen op de Place de la Bastille hebben gestaan. Nu is er binnenkort weer een demonstratie gepland en mogen we blij zijn als er 50.000 mensen komen opdagen. Dat wil zeggen dat mensen de geschiedenis vergeten zijn. Dat ze de jaren veertig vergeten zijn.”

Alleen vergeten? Of is er iets anders aan de hand?

„Wie zijn geschiedenis vergeet, is gedoemd haar te herhalen. We moeten op de jeugd vertrouwen om die cyclus te doorbreken. Zij zijn de enigen die nog niet door racisme en vooroordelen zijn vergiftigd. Die niet meer in hun schoolboeken lezen dat zigeuners oplichters en kippendieven zijn.”

In uw film speelt u met dit soort vooroordelen. Zelfs de kippen schieten schielijk hun hok in als de zigeuners in het dorp arriveren.

[lacht] „Zelfs de kippen zijn bevooroordeeld.”

Uw vertrouwen in de jeugd wordt ook in deze film weer verbeeld door een weeskind dat ons het perspectief van een buitenstaander geeft.

„Het gaat me om een algemeen beeld van wat vrijheid voor de mens betekent. Daarom was het ook belangrijk om echte verhalen te vinden van mensen die zigeuners geholpen hebben, zoals Théodore en Mademoiselle Lundi. Zonder de ‘justes’ zouden er alleen maar nazi’s bestaan. Weeskind Chouroro heeft geen ouders, maar ook geen vooroordelen. Hij herkent in de zigeuners een onstuitbare drang naar vrijheid. Vrijheid zit in onze natuur en die verliezen we als we opgroeien, omdat we andere belangen, bijvoorbeeld financiële, belangrijker gaan vinden.”

Is die vrijheidsdrang wat de zigeuners nu opbreekt?

„De moderne wereld heeft een hekel aan mensen die aan het systeem willen ontsnappen. Maar zigeuners hoeven niet aan de moderne wereld te ontsnappen, omdat ze in een andere wereld leven. Je kunt binnen het systeem leven en toch vrij zijn. Maar je kunt zigeuners niet dwingen zich ergens permanent te vestigen, want dat is alsof je ze gevangen zet. Zigeuners die de wet overtreden, moeten worden gestraft. Dat moge duidelijk zijn. Maar je kunt ze niet hun burgerschap ontnemen, zoals nu gebeurt, zelfs met genaturaliseerde Fransen. Wat doe je dan met Fransen die de wet overtreden? Stuur je die ook naar een getto in Roemenië of Bulgarije? Dat is meten met twee maten en zo creëer je tweederangs burgers. Dat strookt niet met de democratie. Bovendien komen de zigeuners daar in kampen terecht die dan misschien geen dodenkampen zijn, maar verder niet veel verschillen van concentratiekampen.”

Wat voor protest is er?

„Zigeuners zullen niet snel protesteren. Ze zijn niet opgevoed in een cultuur van bloed en oorlog. Dat zeg ik niet uit misplaatste romantiek. Ze kunnen het gewoon niet. Daarom baart het me grote zorgen wat er nu in Europa gebeurt. We stevenen af op een humanitaire ramp. Mijn films zijn altijd vol hoop en leven en menselijkheid, maar op een of andere manier voelt het misplaatst om nu over hoop te praten. Europa zou zich moeten schamen. Het is nog geen mensenleven geleden dat al deze mensen zijn vermoord en nu begint het hele proces van uitsluiting opnieuw. En dan dat taboe om parallellen met die periode te trekken, en het over de oorlog te hebben. Waar moeten we het dan over hebben?”

Liberté draait in 7 bioscopen. Zie ook www.contactfilm.nl