Is Rutte wel MP-proof?

De polarisatie tussen ‘links’ en ‘rechts’ kwam duidelijk naar voren in het Kamerdebat afgelopen dinsdag.

De vraag rijst: kan Rutte een premier van iedereen zijn?

Nederland, Den Haag, 13 juli 2010, Mark Rutte VVD fractievoorzitter op weg naar informatie onderhandelingen op het binnenhof De gesprekken gaan over paars-plus. de vorming van een paars-pluskabinet onderhandelen formatie Formatieonderhandelingen formatiegesprekken onderhandelaars fractievoorzitters gesprekken poging om tot een nieuw kabinet te komen regeerakkoord kabinetsformatie onderhandelingen onderhandelaars foto; Peter Hilz

Een jaar geleden, op een reis van fractievoorzitters naar Suriname, leek een liberaal-progressief bondgenootschap tussen Mark Rutte, Alexander Pechtold en Femke Halsema dichterbij dan ooit. Het drietal kon het goed vinden, bij het zwembad, wandelend langs de Surinamerivier of wijndrinkend in het hotel. Journalisten spraken al van het Roti-akkoord. Dat was wat overdreven. Maar de leeftijdgenoten hadden aansluiting. Dat was duidelijk.

Het „geglibber” (Pechtold) van de rechtse coalitie richting het bordes heeft de verhoudingen weinig goed gedaan. „Aanmatigend”, zegt de D66-leider over de manier waarop Rutte dinsdag het Kamerdebat over de formatie voerde. De VVD-leider begon met te zeggen dat hij in 30 seconden klaar was. „Dat was een gemiste kans”, zegt Pechtold. Rutte had volgens hem ook een gloedvol betoog kunnen houden dat hij nu probeert een coalitie met 76 zetels te smeden, maar dat hij die andere 74 zetels er straks ook bij betrekt.

GroenLinks-leider Halsema vindt dat Rutte, net als Geert Wilders, zich schuldig maakt aan „provocaties” in plaats van serieuze pogingen te doen om tegenstellingen tussen de rechtse partijen en de rest te overbruggen.

Mark Rutte is op weg naar het premierschap. Een minister-president is formeel het hoofd van de regering. Hij moet boven de partijen staan en is een primus inter pares, een eerste onder zijns gelijken. Op papier heeft hij niet meer macht dan de ministers, los van het feit dat hij de agenda de van de ministerraad bepaalt. Formeel hangt zijn succes vooral af van hoe succesvol zijn kabinet is. Maar dat is maar het halve verhaal. Een minister-president heeft ook een publieke rol. In zijn boek Van regentenmentaliteit tot populisme concludeerde politicoloog Henk te Velde dat de minister-presidenten die het meest populair zijn geworden een bestuurlijke kwaliteit wisten te combineren met een ingehouden, bescheiden presentatie.

Kan Mark Rutte straks de minister-president van alle Nederlanders zijn? Past hij in het rijtje Willem Drees, Ruud Lubbers, Wim Kok? Die vraag is actueel na het debat van dinsdag waarin de polarisatie van de politiek zo duidelijk naar voren kwam. Rutte had eerder, toen de rechtse onderhandelingen net geklapt waren, gezegd: „Rechts Nederland zou de vingers aflikken bij wat er op papier stond.” Dat kon worden opgevat als: links Nederland zou het moeilijk krijgen.

De kandidaat-premier heeft een studentikoze, jongensachtige uitstraling. Dat zit hem volgens critici in de weg. In de VVD is hij na jaren van strubbelingen evenwel de onbetwiste leider. Zijn fractie loopt keurig in de pas.

Zijn generatiegenoten Pechtold en Halsema hebben dus wel kritiek. Dat is natuurlijk deels functioneel. Zij zien de rechtse coalitie niet zitten. Toch had Rutte tactischer kunnen opereren, meent Pechtold, omdat de PVV straks niet alle hervormingsplannen zal steunen en het minderheidskabinet op zoek moet naar andere meerderheden. Pechtold kan zich voorstellen dat het kabinet straks tegen D66 zegt: wij reserveren een mooi bedrag voor onderwijs maar dan moeten jullie wel een ander plan steunen. „Van zo’n houding was nog niets te merken.”

De positie van de aanstaand premier werd ook, verrassend genoeg, door de nieuwe informateur aan de orde gesteld. Herman Tjeenk Willink maakte op een persconferentie vileine opmerkingen over dat een nieuwe formatiepoging onder leiding van de VVD niet opnieuw mag mislukken. „Voor een derde keer tot de conclusie komen dat een samenwerking tussen VVD en CDA met PVV er niet inzit, tast niet alleen de geloofwaardigheid aan van het werk van informateurs maar ook – dit is belangrijker – van de toekomstige minister-president en eigenlijk alle betrokkenen.” Dat opgeteld bij de opmerking van ex-informateurs Ruud Lubbers dat de koningin het nog „een waagstuk” had gevonden om Rutte al de leiding te geven in de formatie, doet vermoeden dat in kringen rond de koningin Rutte nog niet wordt gezien als een staatsman. Overigens nuanceerde Tjeenk Willink de uitlating van Lubbers: niet de koningin had het een waagstuk genoemd maar één van haar adviseurs.

Rutte werd dinsdagavond nog voor een 2,5 uur durend onderhoud op paleis Noordeinde ontboden. De VVD-leider erkende dat er die dag „een rommelig beeld” was ontstaan, want staatsrechtelijk was het niet helemaal goed gegaan. Zijn advies om zelf een regeerakkoord te schrijven trok hij voor cameraploegen in na de ommezwaai van Wilders. Of de koningin hem een standje had gegeven? „Nee hoor, nee nee”, antwoordde Rutte.

De VVD-leider bleef dankzij de crisis in de CDA-gelederen buiten beeld. Dat is na deze week veranderd, zeker nu het premierschap dichtbij komt.