Formatiespel wordt niet zo netjes gespeeld

De ongeschreven regels van het formeren worden geschonden deze dagen.

Men wil de rol van de koningin terugdringen, maar die is daar nog niet aan toe.

Illustratie Merlijn Draisma

Eén van de weinige staatsrechtelijke bevoegdheden die de koningin heeft, is het aanwijzen van een informateur. Wanneer de koningin Ruud Lubbers aanwijst als informateur en de meerderheid van de Tweede Kamer pruimt dat niet, dan is daar niets aan te doen. Hoe ver haar invloed reikt blijft onduidelijk en behoort tot het geheim van het Noordeinde. Door de beslotenheid en de onduidelijke invloed van het staatshoofd hebben al veel politici voorgesteld de Tweede Kamer een informateur te laten aanwijzen. Maar de grotere politieke partijen en vooral die partijen die een sleutelrol vervulden tijdens kabinetsformaties, vonden dat iedere keer niet opportuun. Het was makkelijker zaken te doen achter het schild van de koningin. En een toekomstige premier wilde zich niet voortijdig laten afbranden met de aanwijzing van een informateur door de Tweede Kamer.

Tijdens de huidige kabinetsformatie zijn vele regels van het ongeschreven staatsrecht geschonden. De spelverruwing van het Nederlands elftal is daar niets bij. Ik noem er een aantal, zonder compleet te willen zijn.

Ten eerste wordt een minderheidskabinet onderzocht zonder dat eerst alle meerderheidsvarianten zijn onderzocht.

Vervolgens brengt Mark Rutte, de fractievoorzitter van de grootste fractie in de Tweede Kamer, de namen van kandidaat-informateurs naar voren, zonder die eerst in vertrouwelijkheid aan de koningin te melden. Zo noemde Rutte zichzelf als informateur die een proeve van een akkoord gaat schrijven en hij noemde Opstelten als informateur, en dat twee rondes achter elkaar. Met het noemen van zijn naaste adviseurs als informateurs (VVD-fractievoorzitter in de Eerste Kamer Rosenthal en VVD-voorzitter Opstelten) in plaats van oudere wijze mannen of vrouwen (waarom die nooit?), partijgenoten met enige distantie tot de dagelijkse politiek, beschermt Rutte zichzelf als aanstaand premier niet. Hij is zo geobsedeerd door het nabijgelegen premierschap en wil zo veel bochten afsnijden dat hij niet het geduld heeft de koningin haar rol te laten spelen. Maar de koningin heeft hem ongetwijfeld de oren gewassen. Gedurende tweeënhalf uur heeft hij les gehad in de regels van het staatsrecht rond formaties en de omgangsvormen die hij in acht moet nemen bij de koningin. Nooit weg voor een toekomstig premier. De koningin is een intelligente vrouw en weet na het Kamerdebat precies hoe de hazen lopen: richting een rechtse coalitie. Daar heeft zij echt Tjeenk Willink niet voor nodig. De verkennende ronde van Tjeenk Willink waartoe zij besloten heeft nu, is bedoeld als strafronde.

Tjeenk Willink gaf als rechtvaardiging van zijn rol dat de koningin niet op persberichten af kan gaan, zelfs niet op een Kamerdebat. Dat laatste acht ik nogal stug. Daar zal zij toch aan moeten wennen. Opvallend was dat juist Pechtold (D66) en Roemer (SP) die de rol van de koningin in het formatieproces willen terugdringen nu opkwamen voor de eerbied voor en rechten van de koningin. Het kan verkeren. Denken de toekomstige oppositiepartijen echt dat zij nog een rol kunnen spelen achter de beschermende rug van de koningin? Dat zouden zij toch niet moeten willen.

Ook de informateurs hebben zich schuldig gemaakt aan spelverruwing. Zo schreef Tjeenk Willink na zijn eerste ronde een prachtige bijlage over grondrechtenbescherming en Europa, gericht tegen Wilders. Hij waarschuwde Rutte dat wanneer rechts voor een derde keer mislukt hij zou verliezen aan geloofwaardigheid als toekomstig premier. Zijn dat nieuwe taken voor de informateur?

Opstelten meende vervolgens Klink te moeten kapittelen voor zijn gewetensbezwaren. Sprak hier de informateur of de VVD-politicus, het maatje van Rutte? Ruud Lubbers maakte het echter het bontst. Hij legde openlijk de beweegredenen uit waarom Rutte volgens de koningin nog niet aan het schrijven van zijn proeve toe was. Rutte was er nog niet rijp voor of de omstandigheden waren dat nog niet. Lubbers leidde de informatiebesprekingen niet, maar fungeerde als postbode die zelf zijn opdracht van de koningin herschreef van meerderheidskabinet naar minderheidskabinet. Nu stelde Tjeenk Willink in het gesprek met de pers dat opdracht van de koningin een mythe is. Niet de koningin gaat daarover, maar de informateur is daar zelf voor verantwoordelijk en die schrijft hem dan ook. Ach, dan zit je er ook niet mee wanneer je die opdracht tijdens de rit zelf verandert.

Tussendoor hebben we dan nog het tafereel gehad van de drie dissidenten in de CDA-fractie. De garanties die Wilders wilde van de spijtoptanten kon hij niet krijgen wegens strijd met de Grondwet, maar binnen het CDA heeft men naar die kant behoorlijk druk uitgeoefend, nota bene onder leiding van de minister en jurist Donner. Niet de Tweede Kamerleden beoordelen dan het kabinet, maar het toekomstig kabinet beoordeelt de Tweede Kamerleden. Als die niet meewerken, moeten ze maar gaan.

Ten slotte vermeld ik de merkwaardige brief van de fractievoorzitters van de fracties die buitenspel stonden in de Eerste Kamer. Niet een brief van een ‘Chambre de reflection’ of de kwaliteitsbewaker van wetgeving, maar van oppositionele politici. Een nieuw fenomeen, maar alles lijkt wel nieuw tijdens deze kabinetsformatie.

Deed de koningin nu zelf ook mee aan de spelverruwing? Mijns inziens wel door de benoeming van Lubbers als informateur, want daar had geen fractievoorzitter om gevraagd. En zeker ook door de tweede ronde van informateur Tjeenk Willink. Daarmee veroorzaakt zij tijdsverlies. Zij gooit haar prestige in de strijd en maakt er deels ook een machtspel van. Daar zou zij boven moeten staan. Zij verzet zich in ieder geval tegen de verandering van de regels van de kabinetsformatie.

Wat zijn nu de gevolgen van het schenden van de oude formatieregels? Regels die hoorden bij de verzuiling en het polderspel van de vorige eeuw. Gaan we in de toekomst weer terug naar de oude regels of is de geest uit de fles en ontstaan nieuwe spelregels zoals het vroeg noemen van de namen van informateurs? Daarmee wil men bewust de rol van de koningin terugdringen. De politici zijn er blijkbaar aan toe, maar de koningin nog niet.

Jit Peters is hoogleraar staatsrecht aan de Universiteit van Amsterdam.