Ze is geen stempelmachine!

Met de aanstelling van Tjeenk Willinks geeft Beatrix een helder signaal af.

Het spel van de formatie dient te worden gespeeld volgens de koninklijke weg.

Niet alleen de politici blijven verrassen in de inmiddels negentig dagen durende kabinetsformatie, maar ook koningin Beatrix. Tegen alle verwachtingen op het Binnenhof in benoemde zij dinsdagavond laat geen VVD’er tot informateur om de gestrande onderhandelingen over een rechts kabinet weer op te pakken. Zij gaf Herman Tjeenk Willink, haar vaste adviseur en vicepresident van de Raad van State en ex-PvdA-politicus de opdracht eerst een nadere verkenning uit te voeren.

Het is een signaal vanuit het paleis aan de politiek dat de koningin er ook nog is en dat het spel volgens de regels dient te worden gespeeld. In hun haast samen een kabinet te formeren, leken VVD, PVV en CDA dat de voorbije dagen even vergeten.

Tjeenk Willink is gisteren begonnen aan een nieuwe ronde gesprekken met alle fractievoorzitters. Zijn aanstelling als informateur betekent dat VVD-leider Mark Rutte en zijn collega’s Geert Wilders (PVV) en Maxime Verhagen (CDA) niet direct weer rond de tafel kunnen gaan zitten om verder te sleutelen aan hun akkoord waar, in de woorden van Rutte van vorige week, „rechts Nederland zijn vingers bij zal aflikken”. Iets waar het drietal gistermiddag nog vurig op hoopte. Het is nu allereerst aan Tjeenk Willink de balans op te maken. Dat daarna de poging ‘over rechts’ alsnog zal worden hervat ligt voor de hand, gegeven de politieke krachtsverhoudingen. Een niet te negeren meerderheid is hier nu eenmaal voor: VVD, PVV en CDA, samen goed voor 76 van de 150 Kamerzetels. Maar het gebeurt dan wel letterlijk via de koninklijke weg.

Die weg was enigszins zoekgeraakt in de steeds chaotischer verlopende kabinetsformatie. Dat begon al afgelopen vrijdag, nadat de onderhandelingen tussen VVD, PVV en CDA door toedoen van PVV-leider Wilders waren afgebroken. Hierop verklaarde VVD-fractievoorzitter Rutte dat het voor de hand lag dat hij nu zou worden aangewezen om als informateur een proeve van een regeerprogramma te schrijven.

Het was een zeer opmerkelijke openhartigheid van Rutte, aangezien de – ongeschreven – staatsrechtelijke mores voorschrijven dat adviezen aan de koningin pas openbaar worden gemaakt nadat zij aan het staatshoofd zijn overgebracht. Bovendien is het ongebruikelijk dat direct al openlijk een naam wordt genoemd.

Dit recht wordt aan de koningin voorbehouden, al was het maar om te voorkomen dat zij als een veredelde stempelmachine kan worden beschouwd. In die positie was zij overigens ook al eens gebracht in een eerdere fase van de formatie. Dit gebeurde toen Rutte, Verhagen en Wilders tijdens de informatiewerkzaamheden van Ruud Lubbers – nog voordat de koningin had kunnen spreken – lieten weten dat VVD-voorzitter Ivo Opstelten als informateur aangesteld diende te worden.

Maar dinsdag werd het staatshoofd opnieuw voor het blok gezet toen zij nog bezig was aan haar consultatieronde met de fractieleiders om te praten over de vrijdag ontstane impasse. Op hetzelfde moment maakten de aanvoerders van VVD, PVV en CDA duidelijk dat hun adviezen aan haar van een half etmaal daarvoor eigenlijk als niet geschreven konden worden beschouwd. Het geschonden vertrouwen was hersteld, ze konden weer met elkaar verder.

Hoe dat staatsrechtelijk moest, zou verder nog even moeten worden uitgezocht, liet kandidaat-premier Rutte laconiek weten in de wandelgangen van de Tweede Kamer. Die staatsrechtelijke les zal hem die avond ongetwijfeld zijn bijgebracht op paleis Noordeinde, tijdens zijn opmerkelijk lange onderhoud van ruim 2,5 uur met de koningin. Want na afloop was de benoeming van Tjeenk Willink voor hem opeens volkomen logisch.