Politieke obesitas

Ondanks hun nog altijd onovertroffen welvaart hebben de burgers van het Westen het niet gemakkelijk. De economie is nog altijd in een crisis en niemand kan met enige zekerheid zeggen of het binnenkort beter wordt. Amerikanen zowel als Europeanen voelen zich belaagd door massale immigratie. Ondanks de overal merkbare, vaak hinderlijke, tot het hermetisch naderende veiligheidsmaatregelen voelen de burgers zich bedreigd door het terrorisme. De openbare orde brokkelt af. De supermacht is na zeven jaar nog altijd verstrikt in twee voorlopig uitzichtloze oorlogen. En de meeste nationale regeringen wekken niet de overtuiging dat ze iets wezenlijks aan deze overstelpende problematiek kunnen doen.

Er is een gat in de politieke markt ontstaan. Steeds meer mensen raken ervan overtuigd dat ‘het zo niet langer kan’. Dat valt te begrijpen. Ze zoeken een andere uitweg, en de afgelopen drie, vier jaar zijn er steeds meer die de indruk krijgen dat ze op hun wenken kunnen worden bediend. Door het populisme.

In Amerika is, met de verkiezingen van november, het populisme op het ogenblik een gevaar voor president Obama. Rauwe volksmenners als de televisie- en radiocommentator Glenn Beck, de held van talkradio Rush Limbaugh en hockey mom Sarah Palin bestaan hier niet. De laster die ze daar voor hun rekening nemen is naar Europese maatstaven absurd. Obama zou niet in Amerika zijn geboren, is dus geen Amerikaan en bovendien een geheime moslim. Via zijn gezondheidswet wil hij de natie tot een Europese welvaartsdictatuur hervormen. Dergelijke nonsens. Maar bij de aanhang van de populisten gaat het erin als Gods woord in een ouderling. En vergeet niet: de economische crisis woedt voort en de oorlogen zijn niet afgelopen. Binnen een paar jaar is de Tea Party, de organisatie van godsdienstig rechts, een politieke macht van betekenis geworden.

In Europa wordt het kalmer aangepakt. Maar toch hebben we hier het voor ontslag voorgedragen bestuurslid van de Duitse Bundesbank, Thilo Sarrazin, die in zijn boek Duitsland schaft zichzelf af verklaart dat een grote groep laagopgeleide moslims er de oorzaak van is dat het Duitse volk dommer wordt. En met Joodse genen is er ook iets aan de hand.

Dit alles heeft groot tumult veroorzaakt, maar het boek is een bestseller. Veel gematigder pakt president Sarkozy het aan. Maar het uitzetten van een paar honderd Roma is ook een tegemoetkoming aan het populisme. In België lijkt het Vlaams Blok van Filip De Winter op het ogenblik op zijn retour, maar dat kan door andere problemen veroorzaakt zijn. En dan hebben we hier de PVV, die het liefst het land van alle moslims wil zuiveren, de korans verbranden en de kopvoddentaks op hoofddoekjes heffen.

In de meeste landen van het Westen blijkt de politieke elite niet in staat om de grote vraagstukken op te lossen. Wat daarvan de oorzaak mag zijn blijft hier in het midden, maar in Nederland zitten we drie maanden na de verkiezingen nog zonder nieuw kabinet. Alle media hebben dit falen dagelijks op de voet gevolgd. Dat kweekt op zichzelf al een motie van wantrouwen tegen het gevestigde bestel. Daarbij komt dan nog de nieuwe publieke opinie die via internet de zinderende ontevredenheid verder aanwakkert. Het is goed mogelijk dat het gat in de politieke markt aanmerkelijk groter is dan op 9 juni.

Het populisme, overal, heeft geen ingewikkelde programma’s maar is goed in leuzen en slagvaardig in het debat. Als ik taalkundige was, zou ik een woordenboekje maken van de prestaties die Pim Fortuyn en Geert Wilders op dit gebied hebben geleverd. In de verte doet het denken aan de anarchistische partij De Veelbelovers, later de Rapaillepartij, die in 1917 – ook een tijd van crisis – het volk vrij jagen en vissen in het Vondelpark beloofden.

Onze eigentijdse populisten zijn serieuzer. Maar er zijn twee belangrijke vragen die zelden of nooit worden gesteld: zijn de programmapunten uitvoerbaar en zal het helpen? Welke organisatie heb je bijvoorbeeld nodig om een miljoen moslims te deporteren, hoe en waarheen? Hoe krijg je die duizenden exemplaren van de Koran op de brandstapel? En Nederland is niet alleen op de wereld en dus moet je je afvragen wat het effect van dit alles in het buitenland zal zijn. Niet alleen in rechts Amerika; ook in Saoedi-Arabië en Indonesië. Zal Nederland zich niet buiten de internationale gemeenschap stellen?

Over de technische uitvoerbaarheid spreken de populistische leiders niet. De ervaring heeft geleerd dat hun leuzen, snelle antwoorden, wisecracks er bij hun aanhang ingaan als fastfood, hamburgers, patat met mayonaise. In dit opzicht vallen ze te vergelijken met McDonald’s en Burger King. En misschien gaat de vergelijking nog verder op. Door je te verzadigen aan hun leuzen, word je het slachtoffer van politieke obesitas. Niet nadenken maar naar hartelust schrokken. En ten slotte door wanstaltigheid weerloos. Op het gebied van de spijsvertering is dat al ruimschoots bewezen. Als het populisme de kans krijgt, maakt het de hele maatschappij tot patiënt en op den duur tot slachtoffer.