Instabiele combinatie

Als een meerderheid in de Tweede Kamer van mening is dat er een regering van VVD en CDA moet komen die gedoogsteun krijgt van de PVV, zal deze coalitie er ook komen. En hoe schrijnend het ook is als de PVV zich in zo’n machtspositie weet te manoeuvreren, uit democratisch oogpunt is het dan terecht dat de drie partijen hun verbond sluiten.

Dat de koningin aan de vicepresident van de Raad van State, Tjeenk Willink, heeft gevraagd om haar zo snel mogelijk te informeren over de stappen die nu moeten worden gezet, kan daarom moeilijk meer dan een formaliteit zijn. Hij spreekt vandaag en morgen met alle fractieleiders, maar het is zonneklaar dat VVD, PVV en CDA hun onderhandelingen, die vrijdag waren afgebroken, toch willen voortzetten.

Het is wellicht een signaal van het staatshoofd dat zij niet zomaar over zich heen wenst te laten lopen. In een eerder stadium in de formatie hadden de drie fractieleiders al eens aangegeven dat VVD-voorzitter Opstelten informateur moest worden, nog voordat zij dit aan de koningin hadden geadviseerd. Ditmaal kwamen zij binnen een etmaal op hun advies aan de majesteit terug. Wat ze gisteren binnen en buiten de vergaderzaal van de Tweede Kamer als standpunt gaven, was strijdig met wat ze maandag in paleis Noordeinde met het staatshoofd hadden besproken.

Een „onhoffelijke gang van zaken”, zoals de fractieleider van de SGP, Van der Staaij, gisteren correct vaststelde. Nu hoeft het niet meer te verbazen als PVV-leider Wilders zich onhoffelijk gedraagt. De PVV is van mening dat de Koning uit de regering dient te worden verwijderd, dus wat zal ze zich van het hof aantrekken. Maar de VVD steunt in haar beginselprogramma de constitutionele monarchie en dus de macht die de koningin grondwettelijk toekomt. Voor het CDA geldt hetzelfde.

De gebeurtenissen van de afgelopen dagen hebben laten zien dat, wanneer het erop aankomt, niet Rutte als leider van de grootste partij (VVD) en evenmin CDA-collega Verhagen het lot van de toekomstige coalitie in handen heeft, maar Wilders. Hij besloot afgelopen vrijdag te stoppen met de onderhandelingen, waarna de andere twee geen keus hadden. Dezelfde Wilders dacht er gisteren weer anders over, omdat er één Kamerlid van het CDA (Klink) was afgetreden. Waarna Rutte en Verhagen Wilders braaf volgden.

Het is voor hen te hopen dat de PVV-leider na nog een nachtje slapen niet weer een ander standpunt inneemt. Al was het maar om de indruk te vermijden dat zij de poppen zijn en Wilders de poppenspeler. Zo was het opvallend dat Verhagen in het Kamerdebat gisteren gelaten over zich heen liet komen dat Wilders christen-democraten die bezorgd zijn over samenwerking met de PVV als „vreselijke CDA-mastodonten” wegzette. Onder hen drie oud-premiers en diverse oud-ministers.

Opgeteld kunnen de gedragingen van de drie betrokken fracties en de machtspositie van Wilders niet anders dan als instabiel worden gekwalificeerd. Dat is zorgwekkend.