De koninklijke weg is weer gevonden

Tijdens deze formatie is herhaaldelijk afgeweken van de staatsrechtelijke mores. Maar vanuit paleis Noordeinde is nu een helder signaal gekomen.

Niet alleen de politici blijven verrassen in de inmiddels negentig dagen durende kabinetsformatie, maar ook koningin Beatrix. Tegen alle verwachtingen op het Binnenhof in benoemde zij gisteravond laat geen VVD’er tot informateur om de gestrande onderhandelingen over een rechts kabinet weer op te pakken. Zij gaf Herman Tjeenk Willink, haar vaste adviseur en vicepresident van de Raad van State, de opdracht eerst een nadere verkenning uit te voeren.

Het is een signaal vanuit het paleis aan de politiek dat de koningin er ook nog is en dat het spel volgens de regels gespeeld dient te worden. In hun haast samen een kabinet te formeren, leken VVD, PVV en CDA dat de voorbije dagen even vergeten. Zoals parlementair historicus Bert van den Braak het zegt: „Het leek erop dat er twee wedstrijden tegelijk werden gespeeld, maar dat de koningin niet wist van die andere wedstrijd.”

Tjeenk Willink zal vandaag en morgen met alle tien fractievoorzitters uit de Tweede Kamer praten. Zijn aanstelling als informateur betekent dat VVD-leider Mark Rutte en zijn collega’s Geert Wilders (PVV) en Maxime Verhagen (CDA) niet direct weer rond de tafel kunnen gaan zitten om verder te sleutelen aan hun akkoord waar, in de woorden van Rutte van vorige week, „rechts Nederland zijn vingers bij zal aflikken”. Iets waar het drietal gistermiddag nog vurig op hoopte. Het is nu allereerst aan Tjeenk Willink de balans op te maken. Dat daarna de poging ‘over rechts’ alsnog hervat zal worden ligt voor de hand, gegeven de politieke krachtsverhoudingen. Een niet te negeren meerderheid is hier nu eenmaal voor: VVD, PVV en CDA, samen goed voor 76 van de 150 Kamerzetels. Maar het gebeurt dan wel letterlijk via de koninklijke weg.

Die weg was enigszins zoekgeraakt in de steeds chaotischer verlopende kabinetsformatie. Dat begon al afgelopen vrijdag, nadat de onderhandelingen tussen VVD, PVV en CDA door toedoen van PVV-leider Wilders waren afgebroken. Hierop verklaarde VVD-fractievoorzitter Rutte dat het voor de hand lag dat hij nu zou worden aangewezen om als informateur een proeve van een regeerprogramma te schrijven.

Het was een zeer opmerkelijke openhartigheid van Rutte, aangezien de – ongeschreven – staatsrechtelijke mores voorschrijven dat adviezen aan de koningin pas openbaar worden gemaakt nadat zij aan het staatshoofd zijn overgebracht. Bovendien is het ongebruikelijk dat direct al openlijk een naam wordt genoemd.

Dit recht wordt aan de koningin voorbehouden, al was het maar om te voorkomen dat zij als een veredelde stempelmachine kan worden beschouwd. In die positie was zij overigens ook al eens gebracht in een eerdere fase van de formatie. Dit gebeurde toen Rutte, Verhagen en Wilders tijdens de informatiewerkzaamheden van Ruud Lubbers – nog voordat de koningin had kunnen spreken – lieten weten dat VVD-voorzitter Ivo Opstelten als informateur aangesteld diende te worden.

Maar gisteren werd het staatshoofd opnieuw voor het blok gezet toen zij nog bezig was aan haar consultatieronde met de fractieleiders om te praten over de vrijdag ontstane impasse. Op hetzelfde moment maakten de aanvoerders van VVD, PVV en CDA duidelijk dat hun adviezen aan haar van een half etmaal daarvoor eigenlijk als niet geschreven konden worden beschouwd. Het geschonden vertrouwen was hersteld, ze konden weer met elkaar verder.

Hoe dat staatsrechtelijk moest, zou verder nog even moeten worden uitgezocht, liet kandidaat-premier Rutte gistermiddag laconiek weten in de wandelgangen van de Tweede Kamer. Die staatsrechtelijke les zal hem gisteravond ongetwijfeld zijn bijgebracht op paleis Noordeinde, tijdens zijn opmerkelijk lange onderhoud van meer dan 2,5 uur met de koningin. Want na afloop was de benoeming van Tjeenk Willink voor hem opeens volkomen logisch.