Van nabij is de afgang nog veel groter

Over de gevallen acteur Joaquin Phoenix maakte zijn zwager Casey Affleck een documentaire. Echt gebeurd, of is het fictie met een boodschap?

Sterren zijn schaars op de rode loper van Venetië. Maar wat het filmfestival mist aan glamour, maakt het goed met kwaliteit en controverse.

Wat kregen we de afgelopen dagen zoal in beeld? In de film Post Mortem een autopsie op de marxistische Chileense president Salvador Allende, die in 1973 tijdens een coup zelfmoord pleegde. De actiefilm Essential Killing met een Talibaan als Rambo. De eerste, illegaal opgenomen Chinese film over een Maoïstisch heropvoedings- annex dodenkamp. Maar bovenal de implosie van de filmster Joaquin Phoenix, wiens ontluisterende metamorfose – in 2008 stopte hij met acteren om rapper te worden – van zeer nabij werd gefilmd door zijn zwager Casey Affleck in de documentaire I’m Still Here.

Het was al pijnlijk Phoenix’ onttakeling van een afstand te volgen. Hoe de stuurse filmster uitbolde tot een dik schertsfiguur met baard, zonnebril en Blues Brothers-pak. Zijn amateuristische optredens al rapper, waarbij hij dronken van het podium tuimelde of met het publiek op de vuist ging. En vooral dat legendarische tv-optreden bij David Letterman, waar Phoenix afwezig kauwgum kauwde tot de opgelaten gastheer vroeg „hoe zijn weken met de Unabomber waren geweest”.

Van nabij is het allemaal nog veel, veel erger. We zien Phoenix wanhopig achter rapproducer Sean ‘Diddy’ Combs aanjagen om zijn eerste cd te produceren: Combs rolt met zijn ogen als hij zijn muziekdemo hoort. Zien hem coke snuiven van de borst van een verlepte prostituee, schutteren in het openbaar, huilen bij zijn zoveelste vernedering, en raaskallend zijn frustratie botvieren op zijn entourage. Een ‘vriend’ die het constante kleineren niet meer verdraagt, poept hem op zijn hoofd terwijl hij slaapt.

De Grote Zaal van Venetië lag in een stuip bij al deze ontreddering, eigenlijk was het dieptreurig. Wat wint Affleck bij deze extra vernedering van een zwager waarvan hij, zo zei hij gisteren, zielsveel houdt? Phoenix, niet bij de première, stond volledig achter de documentaire, zei Affleck.

Wat I’m Still Here van abjecte, deprimerende exploitatie tot een meesterwerk kan maken, is dat het uiteindelijk een hoax blijkt te zijn, een langdurige, extreme performance van Phoenix. In dat geval werpt deze documentaire fenomenaal licht op het exces van de celebritycultuur en de wreedheid van het publiek, dat in het YouTube tijdperk maar geen genoeg kan krijgen van ontluistering. Op die mogelijkheid wilde Affleck gisteren niet ingaan, want „dat zou de wijze waarop we naar zijn film kijken beïnvloeden”. Maar een tergende aanwijzing zat verstopt in de titelrol van de film: alle beroemdheden in de film worden als ‘cast’ opgevoerd.

Phoenix zelf werd zonder baard gisteren in Venetië gesignaleerd.