Geert Wilders zet turbulente formatie op zijn kop

Met het vertrek van CDA’er Ab Klink is voor Geert Wilders een nieuwe situatie ontstaan. Een rechts kabinet behoort opeens weer tot de mogelijkheden.

Mark Rutte (VVD) en Femke Halsema (Groen Links) bij Paleis Noordeinde waar zij respectievelijk gisteren en vanochtend advies aan de koningin uitbrachten. Foto's Roel Rozenburg Den Haag : 7 september 2010 Na het mislukken van de onderhandelingen van een rechts kabinet, gaan de fractievoorzitters weer naar de koningin. Vertrek van Femke Halsema na haar gesprek met de vorstin. foto © Roel Rozenburg

En opeens is de vrijdag gestrande combinatie van VVD, CDA en PVV weer volop in beeld. Een even korte als verrassende mededeling van PVV-leider Geert Wilders zette de toch al zo turbulente kabinetsformatie voor de zoveelste keer op de kop. De PVV-leider liet vanmorgen na een fractievergadering weten door te willen met onderhandelingen over een rechts minderheidskabinet, dat regeert met gedoogsteun van zijn eigen partij. VVD-leider Mark Rutte is hiertoe bereid, zo liet hij weten in een reactie. Het CDA ook, zo liet Maxime Verhagen vanmorgen weten.

Vorige week was gebrek aan vertrouwen in de CDA-fractie de reden voor de PVV-leider om de onderhandelingen te staken. Maar door het plotselinge vertrek van CDA-Kamerlid en dissident Ab Klink gisterenmiddag, is voor Wilders een nieuwe situatie ontstaan. En daarmee voor alle hoofdrolspelers in de formatie.

De Tweede Kamer zou vanmiddag op verzoek van de linkse partijen debatteren over de breuk van vrijdagavond. Nu kon het alleen nog gaan over het helen van de breuk. En de rol van het staatshoofd? Wilders maakte zijn laatste tournure bekend terwijl zij nog sprak met fractievoorzitters uit de Tweede Kamer over de vorige week ontstane impasse. Alle adviezen kunnen direct weer in de koninklijke prullenbak.

Waarom kan dat stellig worden gezegd? Omdat de kwestie vrij simpel ligt voor de beide partijen die al enige weken onderhandelen om deel te nemen aan een minderheidskabinet. Geert Wilders heeft de onderhandelingen afgebroken en als hij ze zonder voorwaarden weer wil beginnen, hebben VVD en CDA weinig argumenten om daar niet op in te gaan. Integendeel: Rutte nodigde Wilders gisteren impliciet al uit opnieuw rond de tafel te zitten. „Dan is in feite”, zo zei Rutte gisterenavond na zijn bezoek aan de koningin, „de breuk in de formatie geheeld”. Rutte: „Dan zou je bij wijze van spreken weer de gesprekken kunnen oppakken waar ze vrijdag gebleven zijn”, met Opstelten opnieuw als informateur. Dat scenario lijkt nu uit te komen.

Ook Maxime Verhagen sloot de hervatting van de onderhandelingen niet uit, maar voor hem ligt alles geheel in Wilders hand. „Mijn opvattingen van vandaag zijn niet gewijzigd ten opzichte van vrijdag.”

Een nachtje slapen had Wilders nodig om terug te komen van zijn besluit van afgelopen vrijdag. Gewapend met Limburgse rijstevlaai ter ere van zijn verjaardag, adviseerde de PVV-leider koningin Beatrix gisteravond nog om VVD-leider Rutte de opdracht te geven om een proeve van een regeerprogramma te schrijven. Het vertrek van Ab Klink uit de CDA-fractie had zijn standpunt toen nog niet gewijzigd. Via de SMS liet hij het persbureau ANP weten te willen „bezien” hoe de ontwikkelingen binnen de CDA-fractie zouden verlopen. Maar vanmorgen, na een vergadering met zijn overige 23 fractieleden, was hij eruit: de gesprekken konden verder. Daarmee kreeg de kabinetsformatie weer een compleet ander aanzien dan gisteravond.

PvdA-Kamerleden liepen toen nog opvallend goed gestemd door de wandelgangen. De sociaal-democraten roken weer nieuwe kansen op regeringsdeelname.

Bij D66 daarentegen was de stemming voorzichtiger. Daar bestond al een voorgevoel over de gebeurtenissen van vandaag. Met het vertrek van Klink, zo ging hun redenering, viel één dissident weg en gezien de coöperatieve houding van de tweede SGP-Kamerleden ten aanzien van een rechts kabinet, zou de doorstart daarom wel eens snel kunnen plaatsvinden.

Vanmorgen voegde Pechtold daaraan toe, nog voordat Wilders naar buiten kwam met zijn wens de onderhandelingen te hervatten: „We gaan toch niet meemaken dat er een kabinet komt dat zowel de vrijheid van godsdienst als de fundamentele gelijkheid van man en vrouw in twijfel trekt?”

Als het aan SP-leider Roemer ligt niet. Hij vindt dat het tijd is om een regeringscoalitie te onderzoeken waar de VVD geen deel van uitmaakt. Mark Rutte heeft ruimschoots de kans gehad en die niet gegrepen, zei de SP-leider nog voordat Wilders zijn verklaring de wereld in stuurde. Voor Roemer is ook de PVV-leider uitgespeeld. Bovendien gelooft Roemer niet dat Wilders het echt wil, een kabinet VVD-CDA dat regeert met gedoogsteun van de PVV. „Het regeerakkoord zou voor iedereen duidelijk maken hoe onverenigbaar Wilders’ rechtse sympathieën met zijn linkse sociaal-economische standpunten zijn.”

Het idee van Cohen, om samen met Rutte een conceptakkoord te schrijven, vindt hij „onbegrijpelijk”. Roemer kiest voor duidelijkheid: of rechts, of links.

Van GroenLinks-leider Femke Halsema mag de VVD nog wel het voortouw houden in deze formatie. Haar eerste voorkeur is nog altijd Paars Plus: VVD, PvdA, D66 en haar eigen partij, GroenLinks. Pechtold laat het „gebrek aan focus” bij Mark Rutte. Hij zei, nog voor bekend werd dat de rechtse partijen de onderhandelingen willen heropenen, dat een proeve van een regeerakkoord schrijven om vervolgens aan alle partijen, inclusief de SP, te vragen of ze er op willen intekenen, getuigt van weinig voortgang. Te weinig voortgang, aldus Pechtold.

Maar na de fractievergadering van de PVV is alles weer anders. De eindfase van de kabinetsformatie lijkt nu toch echt ingetreden. Tenminste, alles lijkt in die richting te wijzen. Lijkt. Want als als deze formatie één ding duidelijk heeft gemaakt is dat geen verrassing is uitgesloten.