Premierwaardig blijven nu

Voor VVD-leider Mark Rutte was het vooral zaak het blazoen schoon te houden. Kwaadsprekerij was daar niet voor nodig: alle ogen waren gericht op het CDA, dat opzichtig implodeerde. Daarna nam niet de VVD, maar Geert Wilders het besluit uit de formatiebesprekingen te stappen. Anders dan Geert Wilders, geloofde Rutte wel dat de voltallige CDA-fractie zijn kabinet uiteindelijk zou steunen. Bovendien liet hij zijn achterban zien: „Ik heb het echt geprobeerd. Ik was bereid de gok te nemen dat Verhagen alle 21 CDA-zetels kon leveren.”

Politieke samenwerking met het CDA en de PVV had Ruttes voorkeur. Anders dan tijdens de onderhandelingen over Paars Plus (VVD met PvdA, D66 en GroenLinks) kreeg hij ook uit de achterban weinig klachten. Alleen oudgedienden Frans Weisglas en Gijs de Vries vonden dat de liberale beginselen door de samenwerking met de PVV onder druk kwamen. Ook mopperden oud-ministers Pieter Winsemius en Joris Voorhoeve, maar die gaan in het huidige partijkader niet door voor volbloed VVD’ers. Hun bezwaren tegen een rechts kabinet werden zelfs als een aanbeveling voor zo’n kabinet opgevat.

Toch is het opvallend dat er niet meer gemopperd is door VVD’ers op de formatie met de PVV. Want is de VVD niet altijd de overkoepelende organisatie geweest van twee denkrichtingen? Van conservatieve én meer sociaal geïnspireerde liberalen? Die laatste groep hoor je amper meer: hard rechts overheerst in de partij.

Begrijpelijk dus dat Rutte teleurgesteld is over de mislukking van deze rechtse politieke samenwerking. Maar te hard schelden op anderen zou onverstandig zijn. Als grootste partij heeft de VVD de leiding in de formatie en dat wil Rutte zo houden. Bovendien wil hij minister-president worden. Zo iemand hoort boven de partijen te staan. Kritiek kon hij makkelijk wegwuiven: „Ik ben toch niet verantwoordelijk voor de chaos bij het CDA”, vroeg hij zich vrijdagavond retorisch af.

Informateur Ivo Opstelten, tevens VVD-partijvoorzitter, stelde zich een dag later minder presidentieel op. Na zijn bezoek aan de koningin haalde hij uit naar Ab Klink. „Klink had die brief niet moeten schrijven. Het is mijn absolute overtuiging dat wat aan de onderhandelingstafel gebeurt, strikt vertrouwelijk is. Met zijn brief liep Klink een groot risico dat dat naar buiten komt.”

Opstelten kan zich zo’n aanval veroorloven. De VVD-voorzitter is er bij de volgende formatieronde waarschijnlijk niet meer in een actieve rol bij. Mark Rutte wel.

Zijn strategie is dus zo kalm mogelijk te blijven, op weg naar een ander kabinet-Rutte I.