Veel beroering, maar het gaat weer ergens over

Dooronderhandelen of stoppen? CDA’ers in het land debatteren fel over het formatieoverleg met PVV en VVD. „Het is een shitsituatie, maar er kan iets goeds uit komen.”

Geloof het of niet, heel wat CDA’ers kijken reikhalzend uit naar het partijcongres dat een oordeel moet vellen over het onderhandelingsresultaat bij de formatiebesprekingen. Dat geldt niet voor Dries van Agt, die onlangs met een kritische klaroenstoot in de Volkskrant de kabinetsformatie op scherp zette. Zeker gaat hij naar het congres, maar met grote tegenzin. „Ik zou het laf vinden om weg te blijven uit dat gewoel”, zegt de partijprominent, die het CDA publiekelijk opriep de onderhandelingen af te breken.

Het middenkader ziet dat heel anders en steunt CDA-onderhandelaar Maxime Verhagen. In het hele land bereiden afdelingen zich voor op een bijeenkomst die emotioneel en spannend kan worden.

Sjoerd Galema, gedeputeerde in Friesland: „Ik vind die worsteling wel mooi. Wij hadden onlangs een afdelingsvergadering met wel 150 mensen. De algehele teneur was: maak de onderhandelingen af. Maar het moet nu wel een regeerakkoord worden dat klinkt als een klok!” Ook de afdeling Drenthe vergaderde deze week, met dertig actieve leden, de congresgangers. Afdelingsvoorzitter Tjitte de Jong: „Het beeld is al zes weken gelijk: 80 procent wil dooronderhandelen, 20 procent wil kappen. Maar de betrokkenheid is enorm: de partij tintelt aan alle kanten. Het is een – excuseer – shitsituatie, maar er kán iets goeds uit komen.”

De CDA-raadsfractie in Breda vergaderde afgelopen dinsdag met zeventig mensen uit stad en omgeving. „Het wijgevoel is heel groot”, zegt fractievoorzitter Irène Verkuylen. „Er is veel beroering, maar het gáát tenminste weer ergens over. Na alle koopkrachtplaatjes hebben we nu weer het gevoel: dit is míjn partij. Ik heb heel veel positieve reacties gekregen na die vergadering en geen enkele dreiging met opzegging.”

Dat er een partijcongres komt, is overigens niet zeker. Als de CDA-fractie in Den Haag het onderhandelingsresultaat verwerpt, is het kabinet van de baan en is er geen reden meer bijeen te komen. Maar als dat kabinet er komt, zegt gedeputeerde Galema, moet Verhagen zelf voorzitter van de Kamerfractie worden. „Hij moet dan zelf Wilders aan zijn afspraken houden.”

Het stoort het partijkader enorm dat de indruk bestaat dat het hier een discussie betreft tussen principiële en pragmatische, zo niet opportunistische partijleden. „Het lijkt verdorie wel de Dordtse Synode van 1619, met de strijd tussen de rekkelijken en de preciezen!”, zegt Tjitte de Jong. „Dat is onzin: elke CDA’er worstelt hiermee. Het gaat om de vraag: wat is het beste voor de partij en voor het land: afwachten of tussentijds breken? Wie het resultaat afwacht, is niet per definitie vóór dit kabinet. Dit raakt ons allemaal: welke kant moet het op met Nederland? Wij hebben tegen Lubbers gezegd: gooi de scherven niet bij de koningin op het bordes!”

Blokkades opwerpen is makkelijk, zeggen CDA’ers, maar je helpt er het land niet mee. Verkuylen: „De PvdA is na de verkiezingen de tweede partij geworden. Waarom doen zij niks? Ze laten ons de kastanjes uit het vuur halen.”

Anderen wijzen erop dat een voortijdige breuk de populariteit van Wilders zou doen stijgen. „Het afbreken van de onderhandelingen zou zeker in Limburg niet begrepen zijn”, zegt Gerd Leers, voormalig burgemeester van Maastricht. „De burger zegt toch al: het zijn allemaal machtsspelletjes in Den Haag. Ik heb begrip voor Klinks grote aversie en ben geen voorstander van Wilders, maar hij heeft precies de vinger gelegd op de dingen die bij ons in Limburg spelen. De burgers zijn verweesd en herkennen zich in dat verhaal. Het CDA is veel te veel een bestuurspartij geweest.”

Ook Wubbo Tempel, CDA-fractievoorzitter in Rotterdam, zegt dat hij een akkoord niet kan verkopen aan zijn moslimachterban „als respect voor religie in het akkoord niet buiten kijf staat”.

De brief van ex-CDA-onderhandelaar Klink met kritiek op Wilders wordt onverstandig genoemd, maar menigeen is geschrokken van de inhoud. „Ik ben zeer sceptisch over de uitkomst van de onderhandelingen”, zegt Tempel. „Ik ben tegen een cordon sanitaire, maar Wilders’ omgangsvormen staan wel erg ver af van wat het CDA acceptabel vindt.”

Het Rotterdamse CDA heeft ervaring opgedaan met Leefbaar Rotterdam. „Wij hebben destijds de afspraak gemaakt dat de islam als godsdienst niet beledigd mocht worden en dat is grotendeels gelukt”, zegt Tempel. „Het effect was: wij hebben de leefbaren gedisciplineerd, of ze hebben zichzelf gedisciplineerd, net hoe je ertegen aan kijkt. Maar het lijkt erop dat Wilders blijft provoceren. Hij heeft expliciet gezegd dat hij ons voor gek gaat zetten.”

Ibrahim Wijbenga, gemeenteraadslid in Eindhoven, vertolkt de mening van de moslimachterban als hij zegt: „Met zo’n onbetrouwbare gedoogpartner vallen geen zaken te doen. Stel, Verhagen gaat naar Istanbul, dan staat Wilders op Schiphol Turkije belachelijk te maken. Het is jammer dat Klink een ommezwaai heeft gemaakt. Ik geef dit kabinet nog geen honderd dagen. We laten ons door de PVV gijzelen.”

Dat binnen het CDA weer eens op het scherp van de snede wordt gediscussieerd, juicht de Zuid-Hollandse gedeputeerde Asje van Dijk toe. Maar hij maakt zich zorgen over een mogelijke uittocht van leden na het congres. „Kunnen we de rijen gesloten houden? Hebben we er vertrouwen in dat we met deze partijen de oorlog kunnen winnen en dat Nederland bij elkaar blijft? Het gaat om het voortbestaan van de rechtsstaat en dat zullen wij heel zwaar laten wegen.”

Bij de kapper, bij de bakker, overal wordt Van Dijk erop aangesproken. „De hele samenleving is bij deze discussie betrokken. Dit is en blijft een heel principieel debat: hoe gaat Nederland om met een partij met rabiate standpunten?”