Kafka's lievelingszusje

De zelfkwelling, bindingsangst en eenzaamheid van schrijver Franz Kafka (1883-1924) was groot, maar een lievelingszusje had hij wel: Ottla Kafka (1892-1943). Broer en zus deelden hun afkeer voor vader Hermann. Deze autoritaire, tomeloos zelfgenoegzame zakenman kleineerde zijn gevoelige, iele zoon Franz om de haverklap. Ook met zijn koppige jongste dochter kon Hermann Kafka niet overweg. Dit schreef Franz Kafka in een nooit verstuurde brief aan zijn vader: „Onder normale omstandigheden voel je louter haat voor haar. Je gaf me zelfs toe dat je denkt dat ze jou opzettelijk irriteert en doet lijden.”

Broer en zus gingen verschillend om met hun lot als kind van een strenge lomperik. Franz durfde ondanks talloze schijnbewegingen met geen van zijn vriendinnen te trouwen: het huwelijk was „het territorium” van zijn vader, aldus Franz. Zijn vader drukte ook een stempel op zijn literatuur: Franz schreef over machteloze individuen die ‘kafkaësk’ ten onder gingen aan bureaucratische, gezichtsloze krachten.

Ottla ging juist dwars tegen de wil van Hermann Kafka in. Hij wilde niet dat zij het boerenbedrijf in het Noord-Boheemse Zürau van een zwager overnam – Ottla deed het toch. Hij wilde niet dat zij ging trouwen met een niet-Joodse, Tsjechische nationalist – Ottla deed het toch.

Broer Franz bleef achter Ottla staan. Op ziekteverlof van zijn baan bij een verzekeringsmaatschappij – Kafka had tbc – logeerde hij bij haar in Zürau, van september 1917 tot april 1918. „Misschien wel de beste tijd van mijn leven”, zou Franz later schrijven. Ottla trouwde in 1920, kreeg twee dochters. Kafka zag zijn nichtjes graag. Maar lichaam en geest lieten het afweten. Franz Kafka stierf in 1924, veertig jaar jong.

Ook zus Ottla werd niet oud. De oorlog brak uit, de Jodenvervolging werd pan-Europees. Als echtgenote van een niet-Jood liep Ottla geen gevaar. Koppige Ottla vond het echter ongepast dat zij anders behandeld zou worden dan andere Joden. Bovendien liep haar huwelijk stroef. In 1942 scheidde ze – ineens was ze vogelvrij. Ze werd gearresteerd. In concentratiekamp Theresienstadt ontfermde ze zich over Pools-Joodse kinderen. Ottla begeleidde hen op hun transport het kamp uit. Bestemming: Auschwitz. In de gaskamers ging Ottla Kafka – net als haar twee zussen en miljoenen anderen – machteloos ten onder aan de genadeloosheid van gezichtsloze, bureaucratische krachten.

Ingmar Vriesema