Niemand rekent op succes

Israël en Palestijnen beginnen vandaag aan hun negende vredesoverleg. De vooruitzichten waren nooit zó slecht. „Ze willen vooral zorgen dat de ander overkomt als dwarsligger.”

Niet de Nobelprijs voor de Vrede lonkt voor Benjamin Netanyahu en Mahmoud Abbas, maar die van Natuurkunde. „Als zij erin slagen elkaar te bereiken, hebben ze een fysisch wonder verricht”, zegt Shlomo Ben Ami. Voor de voormalige Israëlische minister van Buitenlandse Zaken, die vele uren aan de onderhandelingstafel zat, hebben de vredesonderhandelingen tussen Israël en de Palestijnse Autoriteit weinig zin. „Abbas en Netanyahu zijn volstrekte tegenpolen, met tegengestelde belangen.”

Ben Ami is diplomaat genoeg om te beseffen dat de Israëlische premier Netanyahu, de Palestijnse president Abbas en de Amerikaanse president Obama de komende dagen de schijn hoog zullen houden. In Washington beginnen ze vandaag aan een dialoog die maximaal een jaar moet duren. Dan moet gelukt zijn wat nog nooit is gelukt: een vredesakkoord tussen Israël en de Palestijnen. Gisteravond ontmoetten Netanyahu en Abbas elkaar tijdens een diner, waar ook de Egyptische president Hosni Mubarak en de Jordaanse koning Abdullah aanschoven. Obama spreekt woorden van ‘hoop’, Netanyahu heeft het over een ‘historische kans’. Ben Ami: „Het lijkt heel wat, maar er is geen enkele reden voor optimisme. Het ziet er slechter uit dan ooit.”

Israëliërs en Palestijnen zijn het over één ding eens: de kans dat er over een jaar echt een akkoord ligt, is minimaal. Voor de negende keer beginnen vredesonderhandelingen, en de vooruitzichten zijn somberder dan toen de acht voorgaande rondes begonnen. De lijst geschilpunten kan iedere diplomaat in het Midden-Oosten opdreunen. Oost-Jeruzalem, voor Israël deel van de ondeelbare hoofdstad van Israël, voor de Palestijnen de hoofdstad van de toekomstige Palestijnse staat. De miljoenen Palestijnse vluchtelingen en hun nakomelingen, voor wie de Palestijnen terugkeer in Israël eisen. Israël weigert er ook maar één toe te laten. De Israëlische nederzettingenpolitiek op de bezette Westelijke Jordaanoever, niet alleen illegaal volgens het internationaal recht, maar ook desastreus voor een toekomstige Palestijnse staat.

Als eerste onderwerp zal de tijdelijke en beperkte bouwstop op tafel komen, die 26 september afloopt. Abbas stelt als voorwaarde dat het moratorium wordt verlengd. Netanyahu staat in zijn coalitie juist onder druk om de bouw in de nederzettingen snel te hervatten. „Eigenlijk is deze lijst niet het belangrijkst”, zegt Shlomo Ben Ami, tussen 1999 en 2001 minister namens de Arbeiderspartij. „Met goede wil en ruimte om te manoeuvreren is een deelakkoord best mogelijk. Het probleem is dat de Israëlische regering en de Palestijnse Autoriteit gevangen zitten binnen hun positie, en dus geen ruimte hebben.”

Netanyahu heeft een rechtse regering die hem geen serieus compromis toestaat. De wankele president Abbas wordt in zijn macht bedreigd door de islamitische beweging Hamas en een kritische eigen achterban. Beide partijen hebben maar één belang, aldus Ben Ami. Zorgen dat de ander overkomt als de dwarsligger. „Dat is de enige reden dat Netanyahu inging op de uitnodiging van Obama. Zo kan hij na het mislukken van het overleg zeggen: wij hebben ons best gedaan. De ander wilde niet.”

De Palestijnse schrijver en hoogleraar Letterkunde Ahmad Harb zegt dat Netanyahu en Abbas hoog spel spelen door te gaan praten in Washington. „Praten wekt de indruk van vooruitgang. Als het gesprek, zoals ze vooraf al wisten, op niets uitloopt, voed je teleurstelling onder de bevolking, en daarmee kansen op nieuw geweld. Niet voor niets begon de tweede Intifadah [de Palestijnse volksopstand tussen 2000 en 2005] na het mislukken van de Camp David-akkoorden.”

De partijloze Harb heeft, na lang aarzelen, een document ondertekend waarin Palestijnse intellectuelen Abbas oproepen nu niet te onderhandelen. Gisteren demonstreerden in Ramallah, Abbas’ thuisbasis, enkele honderden Palestijnen tegen de gesprekken in Washington. „Abbas staat onder druk van de VS, die dreigden donorgelden in te trekken als hij niet inging op de uitnodiging. Hij is bovendien gevoelig voor het Israëlische verwijt dat hij niet echt uit is op vrede. Hij gaat nu aan een roekeloos avontuur beginnen. Hij vervreemdt zich van zijn bevolking, waar geen enkel enthousiasme is. Hamas en andere groepen die tegen onderhandelen zijn, kunnen hun gelijk halen. Niemand verwacht dat er via overleg een Palestijnse staat zal komen.”

Hamas lijkt via geweld de loop der dingen te willen beïnvloeden. In een door de gewapende vleugel van Hamas geclaimde aanslag werden eerder deze week nabij Hebron vier joodse kolonisten doodgeschoten. Gisteravond raakten twee Israëliërs gewond nadat zij op de Westelijke Jordaanoever waren beschoten. Hoewel deze aanval niet is opgeëist, gaat de verdenking uit naar Palestijnse schutters.

De gevolgen van dit geweld kunnen groot zijn, zegt Harb. „Het kan, zoals Hamas wil, de kloof tussen Abbas en Netanyahu vergroten. Abbas wil de internationale gemeenschap laten zien dat hij de Westelijke Jordaanoever controleert, en dan slaat Hamas toe. Het kan daarom net zo goed zorgen voor nieuwe geweld tussen Hamas en Fatah.” De eerste tekenen daarvan werden gisternacht zichtbaar, toen circa 300 vermeende Hamasaanhangers door Abbas’ troepen werden opgepakt.

Volgens Ben Ami zijn de meeste Israëliërs diep in hun hart wel voor de stichting van een Palestijnse staat, maar heerst er ook wantrouwen. „Israëliërs vinden dat de wereld te weinig oog heeft voor hun situatie. Toen de Belgen zich terugtrokken uit Congo, namen ze de boot naar Europa. Israël en Palestina zullen altijd met elkaar verweven zijn, en dat maakt het dekolonisatieproces van de Palestijnse gebieden zo moeilijk.”

Maar één gesprekspartner kan winst boeken bij de zoveelste hervatting van de Israëlisch-Palestijnse dialoog, zegt Shlomo Ben Ami. „Obama kan groeien in zijn rol van vredesstichter. Hij is niet dom. Hij weet dat de gesprekken gedoemd zijn te mislukken. Hij heeft een droomscenario achter de hand: de gesprekken mislukken, maar de partijen zullen zeggen dat ze toch dichter bij elkaar zijn gekomen. Dat biedt Obama kans om met een eigen plan te komen, waarna misschien de regering-Netanyahu wel valt. Dan speelt Obama weer mee in het Midden-Oosten.”