Exodus van de rijken

Stadsbestuurders willen wijken met een diverse en geïntegreerde bevolking.

Dan moet je geen dure vinexwijken bouwen, maar bestaande wijken verbeteren.

Bestuurders weten het eigenlijk allang. Dat je nieuwe woningen beter binnen bestaande steden kunt bouwen dan in weilanden aan de rand. Stadsuitbreiding tast immers het landschap aan. Bovendien leidt nieuwbouw in ‘aandachtswijken’ tot een gemengder bevolking, terwijl nieuwe wijken aan de stadsrand de segregatie juist vergroten. Segregatie tussen arm en rijk, tussen gezinnen en alleenstaanden, en, in beperkter mate, tussen allochtonen en autochtonen.

Wetenschappelijk onderzoekers bevestigden dinsdag dat vinexwijken vooral rijkere mensen aantrekken. „Nieuwe eengezinswoningen in de bestaande, armere stadswijken trekken gezinnen aan met hoge en middeninkomens. Dezelfde woningen in uitbreidingswijken aan de rand van de stad leiden er juist toe dat die gezinnen uit de bestaande stad vertrekken”, schrijft Maarten Hajer, directeur van het Planbureau voor de Leefomgeving. Het bureau onderzocht, met de Universiteit Utrecht en het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut, van 1999 tot 2005 de verhuisstromen door nieuwbouw in de stadsgewesten Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Tilburg, Groningen en Arnhem. De resultaten zijn dinsdag gepubliceerd in het rapport Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie.

Gezinnen met hogere inkomens trekken van probleembuurten naar nieuwe wijken buiten de stad, zoals de vinexwijken. In de oudere wijken blijven groepen met lagere inkomens en alleenstaanden achter. Deze trend doet zich vooral voor in Den Haag en Utrecht, aldus de onderzoekers. Beide steden bouwden in de onderzoeksperiode veel huizen aan de stadsrand.

Volgens onderzoeker Frank van Dam is de segregatie in Utrecht en Den Haag hierdoor toegenomen, zij het in mindere mate tussen autochtoon en allochtoon. „Er is een groeiende middenklasse ontstaan van niet-westerse allochtonen. Die trekken ook naar de nieuwbouwwijken. Kijk naar de Surinamers die van Amsterdam naar Almere zijn gegaan.”

In Rotterdam, Groningen en Arnhem is de scheiding tussen arm en rijk en tussen allochtoon en autochtoon afgenomen. Dat komt, stellen de onderzoekers, doordat er relatief veel woningen zijn gebouwd in aandachtswijken. In Tilburg bleef nieuwbouw in bestaande wijken achter en is de segregatie tussen allochtoon en autochtoon versterkt. „Vele autochtonen zijn uit de armere stadswijken getrokken naar nieuwbouwwijken. Allochtonen bleven achter in de bestaande wijken”, schrijven ze.

Achtereenvolgende kabinetten hebben zich ten doel gesteld segregatie tegen te gaan en te streven naar een meer diverse stadsbevolking. Het planbureau adviseert bestuurders en bouwers rekening te houden met de effecten van nieuwbouw binnen en aan de rand van de stad. Tot 2020 moeten in Nederland nog zo’n 800.000 woningen worden gebouwd.

Onderzoeker Van Dam heeft veel ‘woonvisies’ van gemeenten onder ogen gehad. „En daarin lees je vaak dat gemeenten segregatie willen voorkomen.” Ze nemen zich voor in nieuwe wijken heel divers te bouwen. „Maar dat blijkt meestal erg lastig te realiseren. In de praktijk worden het meestal koopwoningen, huizen met tuinen voor midden- en hogere inkomens. Pas veel later komt daar meer sociale woningbouw bij.”

Bouwers en projectontwikkelaars bouwen liever duurdere huizen. Daar kunnen ze meer aan verdienen. Maar gemeenten willen het ook, zegt Van Dam. Zo denken ze te voorkomen dat hogere inkomens vertrekken naar een buurgemeente waar die duurdere koopwoningen ook worden gebouwd. „Wij adviseren dan ook om goede afspraken met buurgemeenten ter maken”, zegt Van Dam.

Dat niet overal duurdere woningen in de oude stadswijken worden gebouwd, is verklaarbaar. Ooit heette dat stadsvernieuwing, inmiddels is sprake van herstructurering. „Bouwen in de bestaande wijken is veel duurder”, zegt Van Dam. Vaak moet eerst worden gesloopt, en is veelal sprake van „versnipperd grondbezit”. Het is in het algemeen lastiger bouwen in een bestaande wijk. Dat het vooral in Rotterdam wel is gelukt, noemt Van Dam „een groot compliment waard”.

Overigens bestaat onder wetenschappers discussie over de wenselijkheid segregatie tegen te gaan. Niet iedereen is overtuigd dat ‘menging’ van bevolkingsgroepen in wijken daadwerkelijk leidt tot maatschappelijke integratie. „Die wetenschappelijke twijfel hebben we vermeld”, zegt sociaal geograaf Van Dam. „Maar we zijn vooral uitgegaan van wat bestuurders willen.”

Lees het rapport van het planbureau: nrc.nl/binnenland