Deze breuk is niet te lijmen

Twee dagen lang wist niemand waarom CDA’er Ab Klink de formatie blokkeerde.

Zijn brief aan de CDA-top maakt in één klap zijn grote verontrusting duidelijk.

Het inzicht groeide langzaam bij Ab Klink, maar toen het er bij de CDA-onderhandelaar eenmaal was, zette het zich onwrikbaar vast. Zijn partij zou nooit, nooit, in staat zijn met steun van de PVV een regeerakkoord uit te voeren.

Geen enkel regeerakkoord, zo redeneert Klink in de brief die gisteren uitlekte, zou kunnen verbergen dat het CDA en de PVV onverenigbare ideeën hebben over de toekomst van Nederland. Het CDA zou haar geloofwaardigheid verliezen. En veel belangrijker: het zou de Nederlandse maatschappij ernstig beschadigen.

De brief die Klink dinsdag al naar zijn partijvoorzitter Henk Bleker en zijn fractievoorzitter Maxime Verhagen stuurde, is glashelder, zowel in de onderbouwing van zijn conclusie „dat samenwerking met de PVV voor ons geen begaanbare weg is en zou moeten zijn”, als ook in de status van zijn gevoelens: „Voor mij persoonlijk is dat echt een definitieve conclusie.”

Maar het CDA is niet groot en machtig geworden door standpunten als deze zomaar te accepteren. Gisteren besloot de partijtop minister Piet Hein Donner (Sociale Zaken) in te zetten. Doel: bekijken hoe definitief het definitief van Klink is. Of het meer is dan de moed der wanhoop zal moeten blijken. Maar het is moeilijk een scenario te bedenken dat eindigt met een vrolijke presentatie van een regeringakkoord door VVD-leider Mark Rutte, CDA-fractievoorzitter Maxime Verhagen en PVV-leider Geert Wilders.

Toch was dat precies wat de drie van plan waren, blijkt uit de brief. De onderhandelingen waren zo ver gevorderd dat er maandag werd gesproken over de voorbereiding van de perspresentatie.

In plaats daarvan zaten VVD’ers en PVV’ers gisteren duimen te draaien. De CDA-partijtop deed allerlei pogingen de hopeloos vastgedraaide formatie nieuw leven in te blazen. Lokale kaderleden waren naar Den Haag afgereisd om Klink en twee andere dissidenten in de CDA-fractie van hun ongelijk te overtuigen. Het gaat om Ad Koppejan en Kathleen Ferrier. De drie waren ’s ochtends al ontboden bij het partijbestuur om zich voor hun verzet te verantwoorden.

Dat Klink, op dit moment demissionair minister van Volksgezondheid, de formatie van een minderheidskabinet van VVD en CDA met gedoogsteun van de PVV blokkeert, was sinds dinsdag al duidelijk. Zijn motieven waren dat niet. Gespeculeerd werd er wel, vooral door tegenstanders van zijn verzet. Gebrek aan politieke moed, angst voor tegenstribbelende mastodonten van het CDA, gestuurd door een kliekje rond minister van Justitie Ernst Hirsch Ballin, een strijd om de macht met fractievoorzitter Maxime Verhagen.

In de brief waarin Klink zijn beslissing motiveert, is van al die voorspellingen niets terug te vinden. De CDA’er beschrijft hoe hij de afgelopen week tijdens de onderhandelingen een „toenemend intuïtief ongemak” voelde. Dat ongemak bereikte een hoogtepunt bij het voorlopig laatste overleg tussen de drie partijen. Klink beschrijft hoe Wilders zijn gesprekspartners waarschuwt. Als de PVV-leider tijdens de presentatie van het regeerakkoord zijn visie geeft, moeten VVD en CDA maar even wegkijken. Wilders voorspelt, schrijft Klink, dat „de hoofden van de coalitiepartners rood zouden kleuren”. Klink schrikt. Hij probeert het zich voor te stellen. Wat zou Wilders zeggen? De opmars van de PVV is begonnen, de de-islamisering van Nederland is aangebroken. Je zult er maar naast staan. Klink zag dat niet zitten.

Dan volgt een brisante passage uit de brief. Volgens Klink stelt een van de onderhandelaars voor de presentatie van de akkoorden dan maar over het CDA-congres „heen te tillen”. Dat congres was een idee van CDA-partijvoorzitter Henk Bleker bij het begin van de onderhandelingen. Zo zouden sceptische CDA’ers de gelegenheid krijgen invloed uit te oefenen op het formatieresultaat.

Maar blijkbaar is er iemand onder de onderhandelaars die de provocerende Wilders nog even voor het CDA-congres verborgen wil houden, zo legt Klink in zijn brief uit. Wie het is zegt hij niet. Klink schrijft hoe de onderhandelaars proberen te bedenken hoe ze kunnen voorkomen dat het CDA-congres de formatie frustreert. Na het voorstel om die presentatie tot na het congres uit te stellen, wordt er ook nog een „compromis” bedacht: bij de eerste presentatie voor het congres zullen de drie fractievoorzitters ieder „slechts vijf minuten” over het akkoord kunnen praten. Als het CDA-congres dan heeft ingestemd, kan Wilders daarna wel zeggen wat hij er echt van denkt.

Toen zag hij het. Als „de PVV het kabinet voortdurend op zijn motieven zal uitdagen en tegengestelde doelstellingen gaat propageren” kan de regering onmogelijk de samenleving binden. Omdat de intenties van de samenwerkende politieke partijen totaal verschillend zijn, is eenheid van datzelfde beleid ver te zoeken. En wil „een kabinet geloofwaardig kunnen aantreden”, schrijft Klink, dan moet „toch enige cohesie aanwezig zijn.” Anders snapt geen burger het meer.

Is dit wel het echte verhaal? De lezing van Klink werd door CDA’ers direct in twijfel getrokken. Klink had het niet begrepen, hij „hoorde de dingen harder dan ze gezegd werden”, zei een CDA-Kamerlid dat er niet bij was geweest. Partijvoorzitter Bleker kon zich het ook niet voorstellen: „Als onze onderhandelaars het lef zouden hebben om ons om de tuin te leiden door middel van een sluwe truc, hebben ze een gigantisch probleem. Dat zouden ze nooit doen.” Wilders liet persbureau ANP weten dat er niets klopt van de lezing van Klink.

Bij het sluiten van de krant was de verwarring compleet. CDA-Kamerleden hoopten vurig er een punt achter te kunnen zetten. Maar waarachter, dat wisten ze eigenlijk ook niet.

Met medewerking van Barbara Rijlaarsdam.