Klink krabbelt terug

Tot in de fractietop is het CDA verdeeld over de koers die de partij moet varen.

Verhagen wilde doorgaan, maar bij Klink begon het vertrouwen weg te ebben.

Drie weken onrust. Drie weken met prominenten die zich tegen de partijlijn uitspraken. Een partijleiding die met man en macht probeerde de rust te laten terugkeren. Maar zelfs het altijd zo stabiele CDA lijkt er niet tegen bestand te zijn. De verdeeldheid die de laatste weken in de hele partij boven water kwam, liep door tot in de fractie. Tot in de fractietop zelfs: fractievoorzitter Maxime Verhagen en medeonderhandelaar Ab Klink waren het niet meer eens over de te volgen koers.

Verhagen wilde gewoon doorgaan om een zo goed mogelijk onderhandelingsresultaat te bereiken. Bij Klink begon het vertrouwen volgens bronnen bij het CDA weg te ebben.

De CDA-fractie kwam gisteren in crisisberaad bijeen. De eensgezindheid was weg. Niet iedereen geloofde er meer in dat onderhandelen over een regeringscoalitie met VVD die kon rekenen op de gedoogsteun van Geert Wilders en diens PVV, nog de juiste weg was. Het crisisberaad was toen deze krant naar de drukker moest nog in volle gang. Maar aan het einde van de avond was duidelijk dat de kans wel erg klein is dat deze bijzondere minderheidscoalitie er nog komt. Met de gedoogsteun heeft de coalitie slechts een minieme meerderheid van 76 zetels. Dus eensgezindheid in alle drie de fracties is van levensbelang. En eensgezindheid is er bij het CDA gewoon niet meer.

Vorige week liet waarnemend partijvoorzitter Henk Bleker bij het tv-programma Knevel en Van den Brink al doorschemeren dat er „taxatieverschillen” bestonden tussen Klink en Verhagen. De spanning liep verder op na de uitlatingen van PVV-leider Wilders. Eind vorige week noemde hij Bleker, om diens televisieoptreden, „een enorme zeurpiet”. En afgelopen weekend werd op de Australische televisie een interview met Wilders uitgezonden waarin hij de islam weer „achterlijk” noemde. Het vraaggesprek was weliswaar zes weken geleden opgenomen, maar Wilders liet in De Telegraaf weten er geen woord van terug te nemen.

Als Wilders zich nu al niet kan inhouden, hoe moet dat dan de komende vier jaar? Klink, en vele CDA’ers met hem, had er steeds minder vertrouwen in.

Na het weekend, waarin prominenten en lokale politici onder leiding van oud-minister Cees Veerman middels een open brief in NRC Handelsblad een laatste oproep hadden gedaan om de besprekingen met de PVV te stoppen, leek het juist even rustiger te worden. Alle argumenten waren inmiddels intern en openlijk uitgewisseld. Samengevat: het CDA kon met de slechts 21 zetels toch maar mooi gaan regeren en een belangrijk deel van het verkiezingsprogramma realiseren. En dat ook nog eens zonder de natuurlijke vijand, de PvdA. In de oppositie zou de partij het toch maar heel moeilijk krijgen. Daartegenover stonden (principiële) bezwaren: de christen-democratische uitgangspunten zoals de vrijheid van godsdienst en vrijheid van onderwijs stonden lijnrecht tegenover de opvatting van Geert Wilders dat de islam een verderfelijke ideologie is en geen religie.

Maar gisteren, halverwege de ochtend, was er toch weer nieuws. Jan Schinkelshoek, die als 27ste op de CDA-lijst grote kans maakte om in de Tweede Kamer terug te keren als het CDA in de regering zou komen, maakte bekend uit de landelijke politiek te stappen. Regeren met een gedogende PVV noemde hij „een heilloze weg, voor de partij en het land”. Jan Schinkelshoek was niet zomaar een ‘wachtkamerlid’, hij gold de afgelopen vier jaar als een prominent CDA-Kamerlid.

Maar Schinkelshoek was al gauw weer vergeten, want halverwege de middag gonsde het gerucht door de gangen van de Tweede Kamer: de CDA-fractie komt in spoedberaad bij elkaar. De eerste journalisten kwamen net op tijd aan bij de CDA-fractie om te zien hoe verschillende fractieleden de vergaderkamer rond half vijf inliepen. Al snel maakten de parlementaire journalisten zich op voor de belegering van de fractiekamer van het CDA. Filmploegen legden tientallen meters kabels, met zwarte tape aan de vloer geplakt. Lampen, statieven en andere hardware werden in steekkarretjes aangevoerd.

Voorlichters van het CDA probeerden de ongeveer vijftig verzamelde journalisten stil te houden. Ze kregen klachten over het lawaai van de vergaderende Kamerleden. Urenlang was er voor de wachtende journalisten niet veel meer te doen dan twitteren en bellen. Naarmate de middag in de avond liep, raakten ongebruikte stopcontacten steeds schaarser. Er moesten telefoons worden opladen.

Het werd een onrustige middag en avond. De verzamelde groep liet zich als een schrikachtige kudde door elke opengaande deur opjagen. Kamerleden die het toilet moesten bezoeken, werden achtervolgd.

De formatieonderhandelingen tussen VVD, CDA en PVV kwamen al niet makkelijk tot stand. Het CDA wilde geen officiële onderhandelingen beginnen, zo liet fractievoorzitter Maxime Verhagen direct na de verkiezingen weten, als de PVV niet openlijk afstand nam van enkele standpunten die zich slecht verhouden tot enkele „rechtsstatelijke bepalingen”, zoals Verhagen dat noemde. Hij wees daarbij expliciet op de voorgestelde hoofddoekjesbelasting, een verbod op de Koran en de registratie van de etniciteit van iedere Nederlander.

Toen informateur en oud-premier Ruud Lubbers na het mislukken van onderhandelingen voor de vorming van een Paars Plus-kabinet in zijn consultatieronde van een groot aantal fractievoorzitters de wens vernam om de mogelijkheid van een kabinet „over rechts” serieus te laten onderzoeken, vroeg hij de VVD, CDA en PVV om informele gesprekken te beginnen. De uitkomst van die gesprekken, zei Lubbers later in een Kamerdebat waarin hij zich verantwoordde, had enkele linkse fractievoorzitters verrast. Hijzelf vond het jammer dat hij niet toegekomen was aan het onderzoeken van andere coalitiemogelijkheden, zoals de middencoalitie met VVD, PvdA en CDA. Maar dat het PvdA-leider Job Cohen niet gewild. Lubbers was zelf ook wel wat verrast. „Ze willen alleen dit, huppelakee!”

Na hun ronde van informele gesprekken verklaarden de drie onderhandelaars van VVD, CDA en PVV dat zij hun verschil van mening over de islam accepteerden. De formele gesprekken begonnen daarna in goede sfeer, vertelden ingewijden. Details werden niet bekend. De afgesproken radiostilte werkte goed. Toch was er al snel een eerste incident met Wilders. Hij kondigde aan op 11 september in New York tegen de bouw van een moskee nabij Ground Zero te gaan protesteren, dit tot ergernis van CDA’ers. Daarna begonnen CDA-leden zich te roeren. Op 12 augustus kwamen 44 leden met een manifest tegen regeringssamenwerking met de PVV. Ten minste 1.000 actieve CDA’ers tekenden ook de dagen erna. Hierop kwam een tegenactie van honderden CDA’ers en vele niet-leden die Verhagen steunden.

De CDA-top probeerde daarna het protest in te dammen door leden uit alle geledingen te ontvangen. Maar dat lukte niet. Wilders was daarbij ook weinig behulpzaam, door voor te stellen dat die „zeurpiet” Bleker maar eens op vakantie moest gaan.

Toen diezelfde dag zelfs oud-CDA-premier Ruud Lubbers, die dus als informateur aan de wieg stond van de onderhandelingen, afstand nam van de CDA-koers, leek de druk op Verhagen c.s. tot een maximum opgevoerd. Maar die werkten stug door. Dat leek ook zo toen afgelopen weekend CDA’ers onder leiding van Veerman hun open brief publiceerden.

Tot gistermiddag dus.

CDA-bronnen spraken gisteravond van een bikkelharde strijd in de fractie over de vraag of de onderhandelingen gestopt moeten worden. Dat kan leiden tot een leiderschapsstrijd.

Hoe nu verder? De kans is miniem geworden dat het CDA na gisteren toch doorgaat met onderhandelingen met VVD en PVV en de fractie over een week of twee eensgezind zegt ‘dit wordt een geweldig kabinet’.

Gaat het mis, dan komt de koningin weer in beeld. Zij moet een nieuwe informateur aanwijzen die nieuwe coalities zal onderzoeken. Of komt toch het onwaarschijnlijke zakenkabinet in beeld? Waarschijnlijker is dat de optie van VVD, PvdA en CDA eerst wordt onderzocht. Job Cohen heeft zijn bezwaar tegen deze coalitie al wat afgezwakt. Daar neemt dan wel weer het hopeloos verdeelde CDA aan deel. Maar in de huidige politiek turbulente tijden weten partijen zich soms razendsnel weer op te richten, als ze maar een goede en aansprekende leider hebben.

En Geert Wilders? Hij zal ongetwijfeld weer betogen dat de politieke elite hem uitsluit. Maar als hij echt ooit regeringsmacht wil krijgen, zal hij zich milder moeten opstellen, of verder moeten groeien.