De wrede glimlach van een kind

Een breed filmoverzicht biedt een visie op kinderen, zonder nostalgie of vals sentiment. Dat levert verontrustende filmervaringen op.

In veel films met kinderen zit een scène waarin de volwassenheid al doorschemert in het kind. Vaak vallen ze daarna weer terug in het kind-zijn, in hun leefwereld vol eigen logica. In The Spirit of the Beehive uit 1973 (El espíritu de la colmena, Victor Erice) knijpt het meisje Isabel eventjes heel wreed de keel van de kat dicht. Hij verzet zich hevig. Zijn oogjes knijpen zich samen als hij voor zijn leven strijdt. Dan laat Isabel los en springt de kat van haar schoot, haar nog wel eventjes krabbend. Met het bloed op haar vingertop maakt ze haar lippen vuurrood en dan kijkt ze tevreden naar zichzelf in de spiegel. Ze is een vrouw. Voor eventjes. Daarna gaat ze weer met haar jongere zusje spelen.

Tot eind oktober is in het Eye Film Instituut het programma ‘Kinderjaren’ te zien, met films die zich afzetten tegen de nostalgische, geromantiseerde terugblik op de kindertijd die veel Hollywoodfilms kenmerkt. De veertig films tellende selectie doorbreekt de rooskleurige idylle van de kinderjaren met films die donkerder en verontrustender zijn dan de speciaal voor kinderen geproduceerde jeugd- of avonturenfilms (Disney, Harry Potter). Bijna alle films uit het programma laten zien dat kinderen moeiteloos in staat zijn tot wreed gedrag dat verder gaat dan pesterijtjes op de speelplaats. Niet de kinderfilm staat in het programma centraal, maar films voor volwassenen waarin kinderen de hoofdrol spelen. Films voor kinderen zijn nu eenmaal heel wat anders dan films over kinderen.

In Jack Claytons The Innocents (1962), naar een verhaal van Henry James, gaat de zeer preutse Victoriaanse gouvernante (Deborah Kerr) langzaam geloven dat de kinderen op wie ze past bezeten zijn door boze geesten. Op een avond wenst het zoontje haar welterusten en kust haar vol op de mond. Dan volgt een onvergetelijke close-up, waarin Kerrs gezicht zowel afschuw als lust laat zien. Er verschijnen barstjes in het ogenschijnlijk kalme voorkomen van de gouvernante. Diep weggestopte seksuele sensaties komen weer naar de oppervlakte, gevoelens waar ze enorm van schrikt. Wordt ze nou gekust door de jongen of de geest van een volwassen man in het lichaam van het onschuldige jongetje?

Kinderen in films voor volwassenen worden vaak gebruikt als symbool of voertuig voor intellectuele ideeën. Zoals bijvoorbeeld in de verfilming van William Goldings Lord of the Flies (1963). Hierin stort een vliegtuig met een stel kostschooljongens neer op een onbewoond eiland, waarna ze al snel hun dunne laagje beschaving verliezen. De sterken hebben het op de zwakken gemunt. De darwinistische boodschap is in deze film vooral een spiegel voor volwassenen die wordt ingepeperd dat de mens al van jongs af aan een wolf is.

De strijd tussen goed en kwaad is des te huiveringwekkender als zij wordt uitgevochten in het lichaam van wezens die traditioneel als puur worden gezien, zoals in de horrorfilms The Omen (1976) en Village of the Damned (1960). Hierin nemen demonen bezit van onschuldige kinderen. Het contrast tussen goed (kind) en kwaad (demon) is extra schokkend, net zoals kinderen die zich gewelddadig gedragen.

Kinderen in dramafilms lijden vooral: onder de oorlog, onder armoede, onder volwassenen met losse handjes, of onder leraren en hardvochtige (pleeg)ouders die hen niet begrijpen, zoals Antoine Doinel in Truffauts klassieke debuutfilm Les quatre cents coups (1959) overkomt. De kwajongen heeft het thuis en op school moeilijk en zijn lijden wordt nog heviger als hij naar een streng internaat wordt gestuurd. Net als meer films uit het programma levert het krachtige cinema op die diepe emoties aanspreekt. Omdat we allemaal kind zijn geweest, is de herkenning groot: van kinderangsten tot de kinderblik vol verwondering. Want het kind schemert ook nog altijd door in de volwassene.

Kinderjaren: Het kind in de film - Van Truffaut tot Spielberg. Van 2 september t/m 27 oktober. In: Eye Film Instituut, Amsterdam (Filmmuseum). Info: eyefilm.nl