Broederstrijd verlamt partij en formatie

Voor het CDA gaat het nu om veel meer dan alleen de formatie met VVD en PVV. De openlijke strijd tussen machtspoliticus Verhagen en denker Klink gaat over de toekomst van de partij.

Vanochtend ontboden op het partijbureau. Ab Klink, minister van Volksgezondheid, voormalig directeur van het wetenschappelijk instituut, partijideoloog en ook in veel andere opzichten belangrijk CDA’er, zal niet hebben verwacht dat het hem ooit zou overkomen. Maar nu hij de formatie met VVD en PVV blokkeert is zijn statuur voor de partijtop even geen reden om hem voorzichtig te behandelen.

Ooit stonden Klink en CDA-fractievoorzitter Maxime Verhagen schouder aan schouder naast Jan Peter Balkenende. Loyale secondanten van de partijleider die het CDA weer naar de macht bracht in de roerige tijden rond de opkomst van Pim Fortuyn. Klink als luisterende denker op de achtergrond die het compromis koestert, Verhagen als genadeloze vechter voor het partijbelang in de altijd rommelige politiek.

Nu is Balkenende van het toneel gestapt en zijn Klink en Verhagen in het zo ontstane leiderschapsvacuüm tegenstanders geworden in een nieuw drama. De door de verkiezingen gedecimeerde CDA-fractie committeerde zich drie weken geleden aan formatieonderhandelingen met de VVD en de PVV. Sommigen in de fractie zaten niet te wachten op gesprekken met Geert Wilders, maar lieten zich overtuigen. Alle 21 CDA-stemmen zijn in de Tweede Kamer onmisbaar voor een levensvatbaar minderheidskabinet met de VVD en met gedoogsteun van de PVV.

Van die essentiële unanimiteit was afgelopen nacht niets over. Na bijna drie maanden formeren is een nieuw kabinet alleen maar verder uit zicht geraakt. Klink, die Verhagen bijstaat bij de onderhandelingen, wil niet meer verder. Hij stuurde een brief naar de fractie om zijn bezwaren toe te lichten. In het crisisoverleg dat daarop volgde pleitten ook de Kamerleden Ad Koppejan en Kathleen Ferrier voor het stoppen met onderhandelen.

Na een schorsing werd het crisisoverleg vanochtend hervat. De inzet is nu veel hoger dan alleen de formatie met VVD en PVV. Het CDA moet nu eerst aan zichzelf denken. De openlijke strijd beschadigt en verdeelt de partij.

Het samenbrengen van de verdeelde fractie heeft nu de prioriteit. Verhagen liet weten dat de fractie in groepjes uit elkaar gaat om later vandaag „met een eensgezind standpunt te komen”. Die exercitie was bij aan het begin van de middag in volle gang. Zo krijgt Klink toch nog de „time-out” waar hij om vroeg.

Vervolg CDA: pagina 3

Ab Klink denkt te inhoudelijk om strategisch te kunnen zijn

Waardoor ontstond de weerstand van de dissidenten? Principiële bezwaren vooraf hadden de drie niet. Net als de 18 andere fractieleden die nog verder willen, hadden ze afgesproken de resultaten van de onderhandelingen af te wachten voordat ze zouden oordelen over samenwerking met de PVV.

Maar Klink wilde niet zo lang meer wachten. De afgelopen weken zou hij het gevoel hebben gekregen dat de fractie zich te veel had laten meeslepen in de details van een regeerakkoord en de fundamentele problemen van samenwerking met de PVV heeft onderschat. Het CDA dreigde in een fuik terecht te komen.

De ervaringen van de onderhandelingen, periodieke provocaties van Wilders en de aanhoudende protesten binnen de eigen partij zouden hem van gedachten hebben doen veranderen.

Dit voortschrijdend inzicht leverde de drie CDA’ers volgens bronnen bij de partij gisteren persoonlijke verwijten op van fractievoorzitter Maxime Verhagen. Ze zouden niet loyaal zijn, geen respect hebben voor zijn keuzes en zijn positie. Er werd tijdens de bijeenkomst openlijk gesproken over de mogelijkheid dat de drie uit de fractie zouden worden gezet, zeggen sommige bronnen. Vanochtend werden Klink, Koppejan en Ferrier ontboden op het partijbureau, om zich tegenover het partijbestuur te verantwoorden voor hun verzet.

Direct daarna moesten ze terug naar de fractie voor voortzetting van het crisisoverleg.

Na de verloren verkiezingen leek het CDA het nog zo goed te hebben geregeld. De fractie koos Verhagen als voorzitter. Zijn tactisch-strategische inzicht en politieke ervaring zou hem de uitgelezen figuur maken om bij eventuele formatiebesprekingen voor het CDA het onderste uit de kan te halen. Ab Klink, ook genoemd als kandidaat, werd de onuitgesproken tweede man. Mocht het CDA bij een kabinet betrokken raken, dan zou Verhagen daarin vicepremier worden, en Klink hem opvolgen als fractievoorzitter.

Het leek een natuurlijke rolverdeling. Mensen die de katholiek Maxime Verhagen kennen beschrijven hem als een zuivere machtspoliticus. Hij haalt vaak binnen wat hij wil, maar boekt zijn overwinningen meestal ten koste van anderen, zo ervaren zijn tegenstanders. De PvdA kreeg van Verhagen de schuld voor de val van het kabinet-Balkenende IV. Maar daar zien ze Verhagen juist als de kwade genius. Er is dus wel wat leedvermaak: „Verhagen gaf altijd de PvdA de schuld, nu heeft hij zijn eigen fractie kapotgemaakt”, zegt een PvdA’er die de val van het vorige kabinet van dichtbij meemaakte.

Klink, die uit een orthodox gereformeerd gezin komt, beschrijven kenners zonder uitzondering als de vriendelijkheid zelve met een brede belangstelling. Hij is al lange tijd vriend en vertrouweling van Jan Peter Balkenende. Als directeur van het Wetenschappelijk Instituut van het CDA was hij bepalend voor het hervormingsbeleid van premier Balkenende en de huidige rechtse koers van de partij. Als minister liet hij ook zien dat hij meer een denker dan een machtspoliticus is, een man is van de vergezichten, de analytische verbanden. Niet altijd strategisch. „Ik zou hem nooit als fractievoorzitter kiezen”, zegt iemand die met hem heeft gewerkt. „Hij is te inhoudelijk. Als fractievoorzitter moet je ook zonder al te veel verstand van zaken meningen verkondigen in de Tweede Kamer.”