Een kenau of een nerd, wie ben jij in de liefde?

Verliefde mensen zijn zo in de ban van ‘de ander’ dat zij zich te afhankelijk opstellen.

Ze passen zich aan in de hoop dat het iets oplevert. Slot van een drieluik over de liefde.

De levenslustige jongen die verandert in een nerveuze meeloper, de genereuze, goedlachse vrouw die zich ontpopt tot een jaloerse kenau, het zelfverzekerde meisje dat wordt gereduceerd tot een schim van zichzelf. Of andersom: een timide nerd transformeert tot een sociaal dier, een bangige muis blijkt onverwacht moedig.

Liefde kan mensen boven zichzelf uit doen stijgen en tot op de grond toe afbreken. Meestal begint het met het eerste: verliefde mensen zitten op het dak van de wereld. Vervolgens landen ze weer met beide benen op de grond en kabbelt de liefde gemoedelijk voort, met de gevreesde sleur als eindstation. Daarin blijven ze vaak hangen. En uiteindelijk lijden veel liefdes schipbreuk. Waarom volgt de liefde toch zo vaak dit voorspelbare patroon? En wat maakt die liefde zo krachtig dat het een persoonlijkheid ernstig kan aantasten? Wat zegt dat over de liefde en, belangrijker: wat zegt het over ons?

In Verslaafd aan liefde geeft coach Jan Geurtz een genadeloze analyse van de verandering die veel mensen ondergaan in de liefde. Samengevat komt zijn verhaal hierop neer: de meesten van ons wijzen zichzelf diep van binnen af omdat we als kind hebben geleerd aan allerlei voorwaarden te moeten voldoen om te worden geaccepteerd. We denken ons aan enkele basisregels te moeten houden om liefde en aandacht van anderen te verdienen. ‘Ik mag niet falen’ bijvoorbeeld, of ‘ik moet succesvol zijn’ of ‘ik mag niet egoïstisch zijn’. Gevolg is dat ons gedrag en ons gevoelsleven worden bepaald door die regels. Geurtz geeft zichzelf als voorbeeld: hij leed aan het nice guy -complex. Een van zijn basisregels was dat hij niet kwaad mocht worden. Als gevolg daarvan ging hij conflicten uit de weg en zette hij in moeilijke situaties meteen een glimlach op. Drong iemand voor? Hij stapte met een lach opzij.

Bij verliefd worden ontstaat de verwachting dat een ander die diepe zelfafwijzing ongedaan kan maken, aldus Geurtz. Omdat de zelfafwijzing het product is van je jeugd en je opvoeding val je meestal op iemand met dezelfde afwijzende eigenschappen als je ouders. Alleen zal deze persoon de indruk wekken wél onvoorwaardelijk van je te houden. Alles wat aan jou werd afgewezen, lijkt nu omhelsd en erkend te worden, schrijft Geurtz. Hierdoor valt je hele ego-constructie (al die gedragsregels en geboden) héél even weg en ben je in je meest natuurlijke staat: je haalt jezelf niet naar beneden en probeert niet te voldoen aan allerlei regels. Voor even ben je goed zoals je bent en dat geeft een fantastisch gevoel. En wat doe je? In plaats van dit te herkennen als je eigen natuurlijke staat van zijn, schrijf je dit gevoel toe aan die ander, waardoor je jezelf afhankelijk maakt.

In de relatie die volgt op de verliefdheid probeer je dat geweldige gevoel te behouden. Dat doe je door de ander gerust te stellen en door gerust gesteld te worden. Met andere woorden: jij en je partner gaan je op zo’n manier gedragen dat de ander niet bang wordt in de steek gelaten te worden. Sms je in de verliefde fase nog spontaan als je een avond alleen op stap bent en je merkt dat die ander dat nodig heeft, dan wordt het later een gewoonte om hem of haar niet ongerust te maken. En dit is slechts een van de talloze aanpassingen die geliefden maken.

We noemen dat investeren in de relatie. Mensen die dat doen denken een toekomst vol geluk veilig te stellen. In werkelijkheid verloochenen ze zichzelf door sommige aspecten van hun persoonlijkheid weg te snijden. Alles om maar niet oog in oog komen te staan met angst verlaten te worden, zodat ze worden teruggeworpen op die diepe gevoelens van minderwaardigheid. Om het nog erger te maken: door je geluk te laten afhangen van een ander, bevestig je alleen maar je eigen vermeende waardeloosheid.

Geen vrolijke verhaal. Wel een verhaal dat de soms ronduit extreme gedragsverandering verklaart die men sen ondergaan in het proces van verliefdheid-relatie-sleur-crisis-breuk. Zoals Sasha, een onafhankelijke jonge vrouw met doorgaans een opgeruimd humeur die halsoverkop verliefd werd op Lars, een wat nors ogende maar vriendelijke en intelligente man. Na een paar maanden in hemelse vervoering te hebben verkeerd, begon hun verhouding grimmiger vormen aan te nemen. Lars wilde zo nu en dan alleen zijn. Sasha zag dit als een teken dat hij genoeg van haar had, dus begon ze krampachtig haar best te doen. Ze probeerde van alles: eerst trok ze zich ook terug, maar toen dat niet het beoogde effect had (meer liefde van Lars), veranderde ze van koers en begon ze te dreigen met weggaan. Toen Lars aangaf dat hij dat niet wilde omdat hij dol op haar was, kon Sasha weer even opgelucht ademhalen. Maar niet voor lang, al snel moest ze weer iets nieuws bedenken om zijn liefde bevestigd te zien. Ze gooide het weer over een andere boeg: dit keer begon ze hem te claimen, met de onuitgesproken dreiging hem te verlaten als hij niet aan haar behoeften zou voldoen.

Wat er nog van Sasha was overgebleven na dat eerste liefdesjaar: een ongelukkige en labiele vrouw. Door al het gepieker en de slapeloze nachten had ze haar werk verwaarloosd en was ze een promotie misgelopen. Per saldo was haar leven erop achteruit gegaan: ze was minder gelukkig met zichzelf, haar werk en haar liefdesleven dan daarvoor.

Uiteraard bestaan er ook liefdeskoppels die wel in staat zijn min of meer hun autonomie te bewaren. Volgens Geurtz zijn dat vaak mensen die op latere leeftijd samenkomen, en die lering hebben getrokken uit eerdere relaties. Geurtz: „Zij weten dat het verstandig is om al in het begin van de relatie hun grenzen te bewaken zodat ze hun eigenwaarde niet volledig uitbesteden aan de ander.”

Nu is het voor de meeste aardse zielen onmogelijk om volledig gevrijwaard te blijven van afhankelijkheid in de liefde – weinigen van ons raken ooit zo verlicht. Wat helpt is dat je je bewust bent van die valkuil. Zo voorkom je bijvoorbeeld dat je je geliefde verantwoordelijk houdt voor je eigen pijnlijke gevoelens, een van de neigingen die een liefdesrelatie zo beknellend kunnen maken. Andersom zul je inzien dat de ander bij verliefdheid niet de reden is dat je je voelt alsof je vleugels hebt, hij of zij is slechts de aanleiding. Het gevoel te kunnen vliegen, dat komt door jezelf.

Verslaafd aan liefde, Jan Geurtz, Uitgeverij Ambo, 19,95 euro

Belangstelling voor Marte Kaans Lang leve de liefde (Uitgeverij Ambo)? Stuur je adres naar klik@nrc.nl. De eerste 15 krijgen het boek cadeau.