Ode aan het bankbiljet

Als het aan de brancheorganisatie Centraal Bureau Levensmiddelenhandel ligt, wordt het contant betalen over niet al te lange tijd uit de supermarkten verbannen. Volgend jaar begint een proef bij twee supermarkten, waarna het aantal moet worden opgevoerd tot 2.000 in 2012.

Vanuit het oogpunt van de detailhandel bezien is de stap logisch. Pinbetalingen zijn doorgaans sneller, vergen minder handelingen en maken een eind aan de omslachtige afhandeling van contant geld in de filialen. Bovendien, en dat is een zwaarwegend argument, vrijwaart pinnen supermarkten van overvallen. Waar geen geld is, valt weinig te halen.

Mocht de proef slagen, dan ligt de weg open voor een cashloze samenleving, waarin de consument op termijn alleen nog maar elektronisch afrekent. Dat is handig en efficiënt, maar er is ook een schaduwzijde. Voor sommige ouderen is alleen nog maar pinnen minder gunstig, niet alleen door vergeetachtigheid of onhandigheid, maar ook omdat zij zelf kwetsbaarder worden.

Dat geldt eveneens voor kinderen. In wezen gaan ze voortaan met hun gehele bankrekening over straat. En wat te denken van de kredietcrisis, die de kwetsbaarheid van het financiële systeem aan het licht bracht. Zou het destijds echt fout zijn gegaan, dan was een samenleving zonder contant geld nog veel verder ontwricht dan een waarin contante transacties nog mogelijk waren.

Zo zijn er meer praktische bezwaren. Maar er is er een dat weinig aandacht gekregen heeft, en dat is de privacy. Aangezien transacties in de samenleving vrijwel niet meer zonder de tussenkomst van geld plaatsvinden, kan in principe de gehele levenswandel van een consument via zijn of haar betalingen worden gevolgd. Elke pintransactie is herleidbaar, opvraagbaar, analyseerbaar en vervolgens bruikbaar voor iedereen die daarvoor wil betalen. Stel dat contante betalingen geheel verdwijnen: dan is werkelijk álles in beginsel bekend. Van de aanschaf van ontbijtkoek tot aambeienzalf, van afnemend drankgebruik tot toenemend condoomgebruik (of andersom), of de aankoop van een zwangerschapstest – waar marketeers vervolgens wel raad mee weten.

Nu zijn daar regels voor, protocollen en gedragscodes, maar het zou naïef zijn daar al te veel vertrouwen in te stellen. Het uitgangspunt kan maar beter zijn dat wat technisch mogelijk is, vroeg of laat zal worden gebruikt. Is dit nodeloos alarmerend? De burger heeft de neiging om te kiezen voor gemak boven privacy, maar er zijn grenzen. Het veronderstelt een staat die voor eeuwig welwillend is, en een bedrijfsleven dat voor altijd terughoudendheid betracht. Dat is lang.

Het plan van de supermarkten is daarom een herinnering dat er achterstallig onderhoud te plegen valt. De consument moet de keuze houden tussen de pinpas en het bankbiljet. Er moet een wettelijke verplichting worden verankerd om contant geld, tenslotte een ‘wettig betaalmiddel’, te accepteren en te blijven accepteren. Cash wordt een van de laatste bastions van onze privacy. Laten we dat vooral zo houden.