'Politieke polarisatie belemmert economisch herstel'

Meer nog dan bij de financiële sector ligt de schuld van de financiële crisis bij de politiek, zegt Raghuram Rajan. Maar de politiek is niet veranderd.

Economist Raghuram G. Rajan poses at an undisclosed location on Sept. 1, 2009. "Fault Lines: How Hidden Fractures Still Threaten the World Economy" is the latest book by Rajan. Source: Princeton University Press via Bloomberg EDITOR'S NOTE: NO SALES. EDITORIAL USE WITH PREVIEW/REVIEW OF BOOK ONLY. Bloomberg

Vijf jaar geleden joeg Raghuram Rajan centrale bankiers uit de hele wereld tegen zich in het harnas op hun jaarlijkse bijeenkomst in Jackson Hole in Wyoming, die ook dit jaar weer wordt gehouden. Rajan waarschuwde in 2005, twee jaar voordat de kredietcrisis in alle hevigheid uitbrak, al voor de totale ontsporing van het financiële systeem en drong aan op meer regulering van banken. Nota bene op het afscheidsfeestje van Alan Greenspan, die als president van de Fed, het Amerikaanse stelsel van centrale banken, de bankiers jarenlang juist alle ruimte had gegeven.

Dit voorjaar publiceerde de hoogleraar aan de universiteit van Chicago en voormalig hoofdeconoom van het Internationale Monetaire Fonds zijn boek ‘Fault Lines’. Daarin haalt hij niet bankiers en hun toezichthouders over de hekel, maar politici. De crisis is weliswaar aangejaagd door de financiële sector, maar de oorzaken liggen veel dieper. Die vloeide voort uit de de grote inkomensongelijkheid in de Verenigde Staten die tot een verkeerd economisch beleid leidde. En uit de grote onevenwichtigheden tussen landen met handelsoverschotten en handelstekorten, hetgeen de wereldeconomie ontwricht. En die twee problemen zijn nog steeds niet aangepakt.

Zijn boek is geprezen door economen en internationale media. Maar op de vraag of hij ook reacties van politici heeft gehad, schiet hij in de lach. „Ik hoop het, maar je krijgt nooit direct respons van ze. Dat kun je ook niet van ze verwachten.”

U vindt politici meer verantwoordelijk voor de crisis dan bankiers?

„Mensen zoeken schurken. Maar als een stel hebberige slechteriken een crisis veroorzaken, is het probleem snel te verhelpen door die bankiers gewoon neer te schieten. Ik maak me zorgen dat mensen erop vertrouwen dat we er zijn met meer toezicht en strengere regulering van de financiële sector. En dat we uit de crisis kunnen komen door een ruim monetair beleid en genoeg overheidsstimulering van de economie. Dan eindigt het in een tragedie.”

Neemt u de bankiers niet in bescherming door te zeggen dat overheden en centrale banken ze te veel de gelegenheid hebben geboden?

„Ik ben niet pro bankiers. Maar de wortels van deze crisis zijn veel dieper. Amerikanen hebben niet meer de vaardigheden om te concurreren in de mondiale economie. Ze zijn te laag opgeleid en zitten vast aan laagbetaalde banen, die er niet zijn. Zoals in de bouw. Het is dus ook fout om bijvoorbeeld banen in de bouw te gaan creëren om nog meer huizen te bouwen die niemand kan betalen en nog meer kantoren terwijl er al zo veel leeg staan. Als al die laagopgeleiden niet meer aan een baan kunnen komen, schept dat een grote politieke spanning. Want er is geen sociaal vangnet voor ze in de VS.”

Wordt de volgende crisis erger als nu niets gebeurt?

„We hebben in ieder geval veel minder middelen om die crisis te bestrijden. En als we de monetaire weg en Keynesiaanse aanpak niet meer kunnen gebruiken, komen we aan de rand van de afgrond.”

Komen de VS dan in de zelfde situatie als de zwakke eurolanden ?

„De VS heeft, net als Japan, een beetje meer speelruimte over. De bestedingen van de overheid als aandeel in de economie zijn beduidend lager dan in Europa. En er is meer ruimte om belastingen te verhogen als de economische nood echt hoog wordt. Amerika’s probleem is de politieke consensus te krijgen die nodig is om de economie weer op het goede spoor te krijgen. Amerika raakt alleen maar meer gepolariseerd. De Republikeinen praten in het Congres al niet meer met de Democraten.

„Een groeiende inkomensongelijkheid schept die politieke polarisatie. De rijkeren willen niet meer belasting betalen. Ze hebben zelf veel geleend voor hun studies, hebben er hard voor moeten werken en vinden dat ze nu recht hebben op het geld. Ze zijn meer selfmade-mensen dan vroeger en niet meer bereid om bij te dragen aan een herverdeling.

„In de VS is de productiviteitsgroei hoog geweest, maar we weten niet hoeveel daarvan een illusie was omdat ze werd gecreëerd door de financiële sector. Als we naar de toekomst kijken is een sociaal vangnet belangrijk om te voorkomen dat politici op een manische manier economisch beleid voeren om elke keer die groei op peil te houden zodat mensen toch weer aan werk komen.”

Wordt de kans dat het verkeerd afloopt toch niet alleen maar groter?

„Nee,ik blijf optimistisch dat de dynamiek toch anders zal zijn. Ook in Europa. Dat politici een stap terug doen als ze vlak voor de afgrond staan en de weg daarvoor ook vinden. Maar dat vereist wel de politieke wil en een dialoog.”

Hebben we daar eerst nog een nieuwe crisis voor nodig?

„Dat is niet te hopen. Je kunt zeggen dat in Europa er al een tweede crisis is geweest. De VS heeft daar zelfs van geprofiteerd, doordat de rendementen op de staatsobligaties omlaag gingen en lenen voor ons dus goedkoper wordt.”

Verwacht u een dubbele dip?

„Het nieuws wordt steeds slechter. Het optimisme van mensen wordt zwaar op de proef gesteld. Maar een dubbele dip acht ik onwaarschijnlijk. Dan moet je twee kwartalen met negatieve groei hebben, dat zie ik niet gebeuren. Misschien wel een paar kwartalen dat de groei dichtbij nul komt. Maar dan heb je nog geen recessie.”

Daar groeien de opkomende markten te hard voor?

„Precies. Maar je kunt niet van ze verwachten dat zij de industriële wereld zullen redden.”

Is een clash tussen overschotlanden en tekortlanden onvermijdelijk?

„Er zijn geen sterke prikkels voor de overschotlanden om naar meer evenwicht te streven. Maar als een grote groep van tekortlanden grote problemen gaat krijgen, dan is het toch verstandig om je overschot te reduceren voordat de politieke problemen in tekortlanden te groot worden zodat populaire, maar slechte maatregelen genomen worden.

„De Chinezen zien dat. Zij gaan niet afwachten tot een protectionistische senator als Charles Schumer het in Washington DC het voor het zeggen heeft. Voor die tijd willen ze hun afhankelijkheid van exporten afbouwen. Maar dan kan alleen door de consumptie te bevorderen, niet meer door grote investeringen. En dat kan best vijf tot tien jaar duren.”

En binnen Europa zien we het zelfde probleem?

„Je kunt niet tegen de Duitse consumenten zeggen dat ze meer moeten gaan besteden. Ik geef de Duitsers gelijk als ze zich afvragen waarom zij meer moeten doen, terwijl zij de afgelopen jaren structurele hervormingen hebben doorgevoerd terwijl ze elders in Europa het geld over de balk smeten. Wat de Duitsers moeten doen is de productiviteit opschroeven van de sectoren die niet exporteren, vooral de dienstensector.

„Er zal gestreefd moeten worden naar een op groei gebaseerd herstel van het evenwicht in Europa. Griekenland, Spanje zullen moeten leren hoe ze van groei gebaseerd op schulden maken meer concurrerend kunnen worden, zodat de groei op export gebaseerd kan zijn. Dat betekent een beperking van de lonen maar ook het wegnemen van barrières tegen lokale concurrentie. Griekenland is daar al mee bezig. Maar Italië is daar nog helemaal niet aan toe.”