Katrina bracht 'Big Easy' misdaad

5 jaar na orkaan Katrina is New Orleans de stad met relatief de meeste moorden in de VS. Dossiers van justitie werden weggespoeld, criminelen kregen nog meer ruimte. De politie ging slechter functioneren en rechters raakten overbelast.

De bewakers leveren de verdachte verveeld af in de rechtszaal. Hier is er weer eentje, meneer de rechter.

Hij is een dromerige jongen van negentien – geen werk, geen strafblad – wiens enkels en polsen met stalen kettingen zijn vastgebonden. De aanklager dreunt de tenlastelegging op. Inbraak met geweld. Illegaal wapenbezit. Bedreiging van de politie.

Zijn advocaat vraagt uitstel van behandeling.

„Hij ontkent, neem ik aan?”, zegt rechter Terry Q. Alarcon.

De advocaat kijkt verrast op, zwijgt even, zegt dan cynisch: „Yeah, sure.”

Het tekent de gelatenheid in sectie L van de rechtbank in New Orleans. Het is er deze zomerdagen een komen en gaan van zogenoemde thugs. Dit zijn jongere mannen, vooral Afro-Amerikanen, die bij hun misdaden zonder aanleiding geweld gebruiken – soms extreem veel.

Geweld is een alledaags verschijnsel in deze stad geworden en niemand weet er zich raad mee. Rechter Alarcon vertelt na de zitting hoe hij alles na orkaan Katrina, morgen vijf jaar geleden, zag verergeren: de radeloosheid van slachtoffers, de stress van straatcrimineeltjes, de eindeloze afrekeningen in het drugscircuit. Toen kwam ook nog de recessie. En de olieramp. „Deze stad”, zegt hij, „leidt aan een posttraumatisch stresssyndroom.”

Het is de keerzijde van de overvloed aan goed nieuws dat het stadsbestuur verspreidt om de terugkeer van gevluchte Katrina-slachtoffers te stimuleren (zie ‘Er is ook goed nieuws’). Tegenover de bijna 500.000 inwoners in 2005 heeft de stad er nu nog steeds maar 330.000. De vrees is dat eenderde van de oorspronkelijke inwoners definitief zal wegblijven.

Direct na Katrina werd de bevolkingskrimp al voorzien. New Orleans ontwikkelde plannen om zijn slechte buurten niet te herbouwen. Er brak een volksoproer uit. Toenmalig burgemeester Ray Nagin, die bij de respons op de orkaan volgens vriend en vijand hopeloos faalde, beloofde dat de oude stad intact zou blijven. Nagin suggereerde dat achter de stadsplannen racistische motieven scholen. Hij won er zijn herverkiezing in 2006 mee.

Afgelopen voorjaar vertrok hij alsnog als een van de impopulairste burgemeesters aller tijden. New Orleans bleef met de brokken achter. De omtrek is te groot voor 330.000 inwoners, en dus is de stad een ideaal werkterrein voor criminelen, volgens de politie. New Orleans is „een uitzonderlijk moeilijke stad geworden”, zegt oud-korpschef Bill Bratton, die eerder in New York en Los Angeles de criminaliteit dramatisch wist terug te dringen.

De eerste moord na Katrina, in het huisje van Jon Newlin, toonde al aan dat het nooit meer zou worden zoals het was. Newlin (61) woonde in Marigny Street, vlakbij het French Quarter. Hij was een cultfiguur: schrijver en dichter in de stijl van Jack Kerouac, medewerker van een links-liberale boekhandel, openlijk homoseksueel, een groot komisch talent. „Een lokale legende”, schreef de bekende plaatselijke krant The Times-Picayune ooit over hem.

Op 14 november 2005 kreeg Newlin ’s avonds bezoek van een vriend, Cleveland Moore, een nachtclubdanser die hij sinds een paar jaar kende. Newlin was pas enkele weken terug nadat hij de stad voor Katrina was ontvlucht. Waar Cleveland Moore tijdens de orkaan uithing, is nooit duidelijk geworden.

Moore bracht een vriendin mee, een lokale prostituee, en sloeg Newlin kort na binnenkomst bewusteloos met een fles wijn. Er was geen aanleiding en geen motief, vertelt Newlin nu.

Zijn nachtmerrie begon pas de volgende dag. Nadat verontruste vrienden bij hem op de deur bonkten, ontwaakte hij in het besef dat er nog langdurig op zijn lichaam moest zijn ingebeukt. Hij lag in een plas bloed. In de keuken bevond zich het lichaam van de prostituee. Doodgestoken.

„Het was surrealistisch”, vertelt Newlin. Hij is sindsdien gedeeltelijk verlamd en zit voor de rest van zijn leven in een rolstoel. Werken in de boekhandel zal nooit meer gaan. Schrijven kan hij alleen nog met een dictafoon, een „onding”. Alles lijkt verloren. „Ik verwacht niet dat ik nog gelukkig word.”

De moord was een voorbode van het grove geweld in het New Orleans van vandaag. En de zaak toonde dat moord niet langer beperkt was tot de bekende buurten. Voortaan kon iedereen, overal, slachtoffer worden.

Bovenal legde de moord een probleem bloot waaronder New Orleans tot op de dag van vandaag gebukt gaat: een falend opsporingsapparaat. Nadat de politie twee jaar niets bereikte, wist een vriendin van Newlin in 2007 de verdachte op te sporen. Het kostte haar een uurtje googelen om Moore te traceren. „Hij zat gewoon thuis!”, roept Newlin, nog steeds verongelijkt.

Dit voorjaar besloot de nieuwe burgemeester, Mitch Landrieu, formeel de leiding over het korps over te dragen aan de federale overheid om schoon schip te maken. Maar bij het openbaar ministerie zijn de problemen intussen nauwelijks kleiner.

Illustratief was de val van hoofdofficier van justitie Eddie Jordan. Sinds New Orleans moordhoofdstad van de Verenigde Staten werd, slaagde hij er tot zijn gedwongen aftreden in 2007 in welgeteld één moordverdachte voor de rechter te brengen. Het aftreden van de reeds omstreden Jordan volgde eind 2007 na een roofoverval waarbij een agent werd vermoord. De politie trof een verdachte aan op een wel zeer bijzondere plaats: bij de hoofdofficier van justitie thuis.

De achterstanden bij het openbaar ministerie zijn enorm. De eerste zitting rond de moord in de woning van Jon Newlin kwam uiteindelijk deze zomer, vijf jaar na dato. Het is geen uitzondering, zegt rechter Alarcon. Een van de oorzaken is dat bijna alle justitiedossiers door Katrina verloren gingen, verklaart hij. Verder lijdt het opsporingsapparaat volgens de rechter onder een chronisch gebrek aan middelen. „Er zijn genoeg uitstekende politiemensen die werk laten liggen omdat het geld er niet is.”

Er zijn ook genoeg politiemensen die niet zo uitstekend zijn. Cameron Esany is sinds een jaar strafrechtadvocaat in de stad, en verbaast zich bijna dagelijks over wat hij in politiedossiers aantreft. Een van zijn cliënten is bijvoorbeeld onlangs aangehouden in een zaak met drugs, wapens en geweld. Hij heeft een bekentenis afgelegd die in New Orleans goed is voor 99 jaar gevangenisstraf.

„Daar zal hij er dus nul van uitzitten”, zegt de advocaat. Tijdens het onderzoek bleek dat een rechercheur was ontslagen omdat hij het in beslag genomen geld van de verdachte voor zichzelf had gehouden. Een andere nam de cocaïne mee – om te verhandelen. Een derde stal de wapens.

Justitie bood zijn cliënt strafvermindering aan nadat de feiten bij de advocaat bekend werden. Er kwam geen zitting, alleen een boete en geen celstraf. „Zo houden ze de corruptie binnenskamers”, zegt Esany.

Intussen is justitie bezig met een inhaalmanoeuvre door zo veel mogelijk ‘oude’ zaken te behandelen. De rechtbank kan het nauwelijks aan, een gegeven waar ondernemers gretig op inspelen. Zo is voor de ingang van de rechtbank een lange rij kantoortjes gevestigd waar je woekerleningen kunt afsluiten om de borgtocht voor een familielid of vriend af te betalen. De bedrijfjes, zoals Steve’s Bail Bond, nemen ook de afwikkeling met de rechtbank over.

Dus als een verdachte de voorwaarden voor de borgtocht niet nakomt, spreekt de rechtbank de bedrijfjes aan. „Dan zorgen wij er met onze bail hunters voor dat de verdachte wordt ingerekend en bij de rechtbank afgeleverd”, vertelt mede-eigenaar Robert Dennis van Steve’s Bail Bond, zelf ook bail hunter.

Het bureau is een geprivatiseerd verlengstuk van de rechtbank die bestaat bij de gratie van de disfunctionerende politie. „Als de rechtbank een beroep op de politie doet moeten ze weken wachten. Wij pakken zo’n gast meteen, anders kost het ons te veel”, glundert Dennis.

Hij begon met dit werk in Michigan, maar week uit naar New Orleans omdat dit „de snelst groeiende markt is”. Dat hij geld verdient aan een haperend opsporingssysteem en het droevige bestaan van verdachten vindt hij onzinnige veronderstellingen. „Wij zorgen dat de rechtbank zijn werk kan afmaken en helpen verdachten weer op het rechte pad. Win-win, weet je wel?”

Het moet rechter Alarcon van het hart dat hij zijn geloof in de effectiviteit van het systeem aan het verliezen is. New Orleans hoort bij Louisiana, een van de conservatiefste staten van de VS. De meeste verdachten die de 62-jarige magistraat een lange straf oplegt, komen terecht in de beruchte Angola-gevangenis, waar 88 procent levenslang heeft. Het regime is er zeer repressief, het hoogst haalbare voor een gedetineerde is er deelname aan de gevangenisrodeo: gladiator als eindstation.

Degenen die vrijkomen, vervallen bijna allemaal in oude fouten. Zo worden de straffen steeds zwaarder, maar de criminaliteit in New Orleans daalt niet. „Geen staat sluit meer mensen op dan Louisiana”, zegt rechter Alarcon. „Er werkt dus iets niet.”

Het zou volgens hem beter zijn om verslaafden niet langer als criminelen in cellen te stoppen, maar als patiënten in ziekenhuizen. En hij verwacht veel van een doorrekening die momenteel in Washington wordt uitgevoerd om te bepalen wat al dat lange opsluiten kost, en hoe weinig het oplevert. „Misschien dat we mensen zo overtuigen.”

Want „opsluiten die lui” klinkt goed, zegt hij, maar New Orleans bewijst dat het vooral criminaliteit in de hand werkt. „Als we door Katrina alternatieve straffen gaan invoeren, is alle ellende in elk geval ergens goed voor geweest.”