Nu blijkt zelfs de CDA-mastodont Ruud Lubbers een criticus

Ruud Lubbers vroeg zijn partij het CDA een time-out te nemen bij de formatie. De keuze voor een complexe formatie lijkt de christen-democraten op te breken.

Niks aan de hand. Linkse protestanten, die zijn blijven steken in de jaren tachtig. De partijprominenten die zich roeren, denken dat het CDA nog steeds de baas in Nederland is.

Lang deden CDA’ers luchtig over het interne verzet tegen de formatiebesprekingen met de PVV. Maar nu is er ergernis, en bezorgdheid. Een van de laatste – en misschien wel belangrijkste – CDA-mastodonten is openlijk criticus van zijn partij geworden. Ruud Lubbers, ex-premier, -partijleider, -fractievoorzitter en -informateur, vindt dat de formatie van VVD, CDA en PVV even moet stoppen. Hij wil een „time-out”, zodat CDA-fractievoorzitter Maxime Verhagen hem, het partijbestuur en andere prominenten precies kan vertellen waar ze mee bezig zijn. Want hij heeft op dit moment zo weinig vertrouwen in de formatie dat zijn mening is veranderd van „ja mits” in „neen tenzij”. Het stond in twee brieven die Lubbers naar alle CDA-Kamerleden stuurde. Uitlekken gegarandeerd.

Deze formatie was al een bijzondere, omdat het doel een minderheidskabinet is met gedoogsteun van een grote partij. het aanhoudende verzet vanuit het CDA was ook ongewoon. Maar dat de ex-informateur, die aan de wieg stond van deze formatiepoging, zijn vertrouwen opzegt, is ongekend.

Lubbers stuurde zijn teksten de wereld in op de dag dat PVV-leider Wilders de toch al broze relatie met het CDA verder op scherp zette. Hij noemde partijvoorzitter Henk Bleker „een enorme zeurpiet”. Dat was precies wat de kritische CDA-prominenten vrezen: Wilders zal zijn politieke stijl niet veranderen en op gezette tijden de verhoudingen tarten.

De CDA-leiding probeert met man en macht de onrust te sussen. Lubbers en andere prominenten werden diverse malen bijgepraat. Afgelopen dinsdag was er weer zo’n sessie op het partijbureau. Maar die briefing heeft Lubbers niet gerustgesteld, zo schreef hij gisteren aan Verhagen en Bleker: „Ank [Bijleveld], die daar namens de fractie was, kon geen antwoord geven op bezorgde vragen van twee oud-ministers van Buitenlandse Zaken, Hans van den Broek en Ben Bot, hoe het nu toch stond met de risico’s op het terrein van Buitenlandse Zaken resp. het buitenland, gezien de markante posities die Geert Wilders ter zake inneemt.”

Lubbers heeft ook andere zorgen. Over het gebrek aan aandacht voor duurzaamheid, over het „in het duister tasten over voldoende uitzicht op godsdienstvrijheid, ook voor moslims, en het gevrijwaard blijven van discriminatie op grond van geloof”. Hij doet weinig moeite zijn gebrek aan vertrouwen in de fractietop te verhullen. Er is „frustratie over wat er gebeurt met de opvattingen van prominenten die een en andermaal de moeite hebben genomen naar het Partijbureau te komen”.

Het was zijn tweede brief aan Verhagen in één week tijd. Vorige week had Lubbers al de behoefte gevoeld Verhagen en Bleker te vertellen dat hij niet meer zo blij was met de formatieonderhandelingen met de PVV. De reden? Aan het begin van de formatie had de PVV-leider van VVD en CDA de vrijheid geëist en gekregen om te ontkennen dat de islam een godsdienst is. Wilders vindt het namelijk een verwerpelijke politieke ideologie. Lubbers had daarover nagedacht, en vond algauw dat CDA-fractievoorzitter Verhagen daar duidelijker openlijk afstand van moest nemen. Als Verhagen dat zou doen, hoopte Lubbers, zou VVD-leider Mark Rutte zich verplicht voelen zich daarbij aan te sluiten. Maar er gebeurde niets, schreef Lubbers in zijn eerste brief. Verhagen had hem laten weten dat nu niet opportuun te achten.

Dat de PVV tegen de islam wil strijden, vindt Lubbers tot daar aan toe. Maar als dat voor Rutte aanleiding zou zijn „de islam ook te karakteriseren als een te bestrijden (politieke) ideologie” zou er volgens Lubbers een onmogelijke situatie ontstaan en „geen aanvaardbare grondslag voor het CDA voor politieke samenwerking”.

Het CDA is in zijn dertigjarige historie altijd een partij geweest waarvan de leden de leiding weinig in de weg zaten. Probleem nu is dat het CDA in feite geen sterke leiding meer heeft. Of Maxime Verhagen partijleider wordt, valt nog te bezien. En Henk Bleker is er maar tijdelijk.

Wat betekent de onrust voor de formatie? De kansen nemen toe dat het CDA onder druk zal bezwijken en dat deze formatiepoging zal mislukken. Verhagen heeft er dus belang bij de besprekingen snel af te ronden en de onrust te sussen met een goed resultaat. Maar de bemoeienis van Lubbers heeft voor Verhagen misschien ook een aangename kant. De kritiek van buiten kan voor de fractieleden reden zijn de steun aan hun fractievoorzitter te vergroten. Zelfs bij de altijd begripvolle partijvoorzitter Bleker was het geduld op. Hij verwierp, net als Verhagen, de oproep van Lubbers voor een time-out en sprak van „mannen en vrouwen die belangrijk zijn geweest in de generatie van vroeger”. Hij wees Lubbers op het verschil tussen meedenken en meedoen.

De positie van Verhagen als onderhandelaar wordt er sterker op. Hij kan bij Rutte en Wilders meer eisen stellen, anders gaat de achterban van het CDA straks op het ledencongres niet akkoord.

Geert Wilders sms’te journalisten aan het einde van een bewogen formatiedag: „Ik ben totaal niet onder de indruk van Lubbers en ben het deze keer zowaar met Bleker eens: Lubbers doet niet mee. En voeg ik daar zelf aan toe: dat is maar goed ook.” Dat had Lubbers toch maar voor elkaar gekregen: Wilders was weer even wat milder.

Lees Lubbers’ brieven op nrc.nl/binnenland