CDA stevent af op apartheid

Apartheid is verzuiling voor politici die niet om rechten malen. Daar zit het CDA nu mee in zijn maag, nu samenwerking met de PVV ophanden is, meent Ewald Engelen.

Illustratie Siegfried Woldhek

Of het CDA op barsten staat is onduidelijk. Wel duidelijk is dat de partij op dit moment in al haar voegen kraakt. ‘Oude olifanten’ als Lubbers, Van Agt en Bot, een groeiend deel van de achterban en steeds meer kaderleden hebben grote aarzelingen bij de gedoogsteun van de PVV voor een minderheidskabinet met de VVD. Dat werd fraai geïllustreerd in het dubbelinterview in deze krant van 24 augustus met twee CDA’ers die hadden meegeschreven aan het laatste verkiezingsprogram. Terwijl de een zich verheugde op samenwerking met de PVV, somberde de ander over de uitverkoop van principes en gevaren voor de rechtsstaat.

Hoewel er meerdere redenen voor de groeiende weerzin zijn, spitst deze zich vooral toe op de standpunten van de PVV over de islam. Hoofddoekjesbelasting, geen nieuwe moskeeën, geen islamitische migranten, etnische registratie en vooral sluiting van islamitische scholen zijn de programmapunten die het meest tegen de borst stuiten. Meer in ieder geval dan halfzachte zorgen over het aanzien van Nederland of de mogelijke instabiliteit van de coalitie.

De bijna fysieke afkeer van een deel van het CDA is historisch goed te verklaren. De christelijke partijen zijn immers zowel kind als vader van die typisch Nederlandse verzuilingstraditie die met de pacificatie van 1917 onder leiding van het toenmalige minderheidskabinet (!) Cort van der Linden zijn wettelijke verankering kreeg. Grofweg kwam deze uitruil erop neer dat de staat zich niet, zoals liberalen willen, afzijdig houdt van de kerk en gelovigen als individuele burgers bejegent, maar dat de staat iedere kerk gelijkelijk subsidieert om in eigen kring onderwijs, sport, gezondheidszorg, volkshuisvesting, omroep en cultuur te organiseren. De Nederlands-Amerikaanse politicoloog Lijphart heeft zijn academische loopbaan gebouwd op het in kaart brengen van varianten van politieke ‘accommodatie’ van verschillen nadat hij in 1968 in zijn beroemde Verzuiling, pacificatie en kentering in de Nederlandse politiek als eerste de Nederlandse accomodatievariant had bestudeerd.

Natuurlijk zijn sinds 1917 veel van deze activiteiten verstatelijkt. Maar ook anno 2010 resteert voldoende om Nederland nog steeds te typeren als een verzuilde samenleving. Vrijheid van onderwijs bijvoorbeeld klinkt liberaal, maar komt in Nederland neer op het recht van levensbeschouwelijke organisaties om eigen scholen op te zetten die door de staat worden bekostigd. In omroepland is dat niet anders.

Nu samenwerking met de PVV dreigt, staart het CDA naar de afzichtelijke achterkant van de eigen geschiedenis. De breed gedeelde onvrede met het als elitair ervaren multiculturalisme is in handen van de PVV namelijk verworden tot een agressieve aanval op de islam wegens de subsidies, zendtijd, scholen en kerken die zij van de Nederlandse staat ontvangt. Deze aanval raakt het CDA in het hart van zijn ideologie en machtsbasis. Als product van de verzuiling beseft de partij dondersgoed dat wat in Nederland doorgaat voor multiculturalisme, niets anders is dan aloude verzuiling naar moderne, multi-etnische snit. Dat is meteen ook de verklaring voor de oorverdovende stilte in het CDA-kamp over het integratievraagstuk: wat moet je zeggen als je ideologische erfgoed – verzuiling – verkleed als ‘multiculturalisme’ politiek buiten de orde is verklaard?

Lijphart wist het al: apartheid is verzuiling voor politici die niet om rechtsgelijkheid malen. En dat is precies wat samenwerking met de PVV voor veel CDA’ers tot zo’n schrikbeeld maakt. Wat de PVV namelijk beoogt is niet radicale ontzuiling, zoals het principiële liberalen zou betamen, maar onbekommerde verzuiling voor joods-christelijke gevestigden en agressieve ontzuiling voor islamitische nieuwkomers. Daar is maar één woord voor, apartheid: bevolkingsgroepen uitsluiten van rechten die wel voor anderen gelden, op grond van huidskleur, etniciteit of geloof. Niet voor zwarten zoals in het vroegere Zuid-Afrika, maar voor islamitische migranten in het Nederland van Rutte.

Iedere partij die zijn politieke identiteit heeft gebouwd op een ongekwalificeerde omarming van het staatsrechtelijke gelijkheidsbeginsel, zou samenwerking met de PVV moeten afwijzen. Een deel van het CDA heeft dat in de smiezen, en is zich gelukkig de afgelopen weken steeds meer gaan manifesteren. Maar voor een ander deel van het CDA – de machtspolitici, de conservatieven of de cynici – is het vooruitzicht om het erfstuk van de verzuiling via de band van de PVV eindelijk te kunnen zuiveren van de dwaling van het multiculturalisme kennelijk te aanlokkelijk. Ook al gaat dat ten koste van het gelijkheidsbeginsel. Dat Verhagen de onderhandelingen inging met de eis dat de PVV de onschendbaarheid van de rechtsstaat moest garanderen, is niets anders dan de cynische geste van een raszuivere machtspoliticus.

Het wordt tijd dat de liberalen van Nederland de handen ineenslaan om na bijna een eeuw experimenten met verzuiling staat en kerk nu eindelijk radicaal van elkaar te scheiden. Dus schrap artikel 23, stop het gebed in de Kamer, staak kerksubsidies, hou op met inzweren op heilige boeken, verwijder het ‘God * zij * met * ons’ uit de rand van de (2-)euromunt en stop met gebazel over ‘heilige zondagsrust’. Richt in plaats daarvan staatsscholen op, maak een staatszender à la de BBC en verban de godsdienstbeleving naar de privésfeer. Dan zijn we eindelijk af van die onzalige keuze tussen apartheid en multiculturalisme, die nu al zolang het politieke spel in Nederland bederft.

Ewald Engelen is hoogleraar financiële geografie aan de Universiteit van Amsterdam.