Uitspraak 60: Gemeente schaadt privacy door uitkering in te trekken

Mag een gemeente de bijstandsuitkering van een ‘psychiatrisch beperkte’ burger een half jaar helemaal intrekken? Met commentaar van NJB-redacteur Tom Barkhuysen, hoogleraar staatsrecht in Leiden, en NJB-medewerker Inge van der Vlies, hoogleraar staatsrecht in Amsterdam. De Zaak. Een inwoner van Haarlem verliest zijn bijstandsuitkering en komt in ernstige financiële moeilijkheden. Hij kan huur- en energierekeningen

uitkeringMag een gemeente de bijstandsuitkering van een ‘psychiatrisch beperkte’ burger een half jaar helemaal intrekken? Met commentaar van NJB-redacteur Tom Barkhuysen, hoogleraar staatsrecht in Leiden, en NJB-medewerker Inge van der Vlies, hoogleraar staatsrecht in Amsterdam.

De Zaak. Een inwoner van Haarlem verliest zijn bijstandsuitkering en komt in ernstige financiële moeilijkheden. Hij kan huur- en energierekeningen niet betalen: er komen aanmaningen, incassoprocedures en deurwaarders. Er dreigt huisuitzetting.

Hoe kon het zo ver komen? De gemeente besloot zijn uitkering een half jaar lang met honderd procent te verlagen omdat de man niet verscheen op afspraken met werkbemiddelaars, casemanagers of bedrijfsartsen. Hij werkte onvoldoende mee aan een ‘voorziening gericht op arbeidsinschakeling’. Eerder* werd zijn uitkering al twee maanden gehalveerd. ‘Niet gemotiveerd voor werk’ oordeelde de gemeente. Als de man medische problemen heeft, zoals hij zegt, moet hij dat zelf maar aantonen.

Wat voert de man aan ter verdediging? Er is geen sprake van onwil maar van onmacht, zo vertelt hij. Hij heeft medische klachten en psychische beperkingen. Maar de gemeente wil daar niet naar luisteren. Om de rechter te overtuigen heeft hij een psychiatrisch onderzoek ondergaan. Er zouden ‘diverse aanwijzingen’ zijn voor psychiatrische problemen. „Hij overziet de consequenties niet van wat er met hem aan het gebeuren is en is in feite ontoerekeningsvatbaar”. De gevolgen van de maatregel zijn voor hem ‘disproportioneel’ en een inbreuk op zijn burgerrechten. De man is een ex-asielzoeker uit Afghanistan die de Nederlandse nationaliteit heeft. Zijn vrouw en drie kinderen leven in Pakistan. Hij werkte van 1996 tot 2002 en kwam via een WW-uitkering in 2004 in de bijstand.

Wat is de rechtsvraag? Heeft de gemeente zorgvuldig gehandeld: woog zijn medische toestand mee bij de strafkortingen? Was de gemeente er van op de hoogte? Is er nagedacht over de gevolgen? Mag een overheid een burger in deze omstandigheden dit inkomensverlies aandoen?

Wat zegt de rechter? Er zijn over deze kwestie twee rechterlijke uitspraken bekend. Eén uit 2008, als de man drie maanden zonder inkomsten is, en één van deze maand. Een half jaar geen uitkering voor zo iemand accepteerde de eerste rechter niet. Op grond van het psychiatrisch rapport betwijfelde de rechter inderdaad of zijn gedrag de man wel kan worden verweten. De gemeente had dat ook zelf uit moeten zoeken en mee moeten wegen. Na drie maanden schorst de rechter de strafmaatregel en beveelt de gemeente weer te betalen.

Deze maand oordeelde de bestuursrechter dat de man ook zijn proceskosten vergoed moet krijgen. Daarnaast heeft hij ook recht heeft op vergoeding van zijn immateriële schade. De gemeente maakte namelijk ‘ernstig inbreuk’ op een burgerrecht: het recht op een privéleven. Dat recht, uit artikel 8 lid EVRM „omvat mede de fysieke en psychische integriteit van die persoon”. Een gemeente mag dus geen psychisch zieke burgers financieel zo straffen dat ze hun huis dreigen kwijt te raken. Er moet 500 euro immateriële schadevergoeding worden betaald.

De uitspraak van augustus (LJ BN4040) is hier te vinden. De *eerdere uitspraak (LJ BD4072) staat hier.

Reageren? Nuanceren en argumenteren verplicht. Volledige naamsvermelding. Geen initialen, pseudoniemen of alleen achternamen.