Eerste Kamer doet meer dan stempelen

Eerste Kamerleden vinden dat hun rol onderschat wordt in de formatiebesprekingen.

Het beoogde kabinet heeft de senaat echter wel nodig om bezuinigingen goed te keuren.

Er is scepsis over de 18 miljard die het beoogde kabinet van VVD, CDA en PVV wil bezuinigen. Er is angst voor strenge regelgeving op het gebied van integratie, immigratie en veiligheid. Er is onvrede met de gedoogrol van de PVV. Maar bovenal is er irritatie over de onderschatting van de rol van de Eerste Kamer. „Er wordt helemaal geen rekening gehouden met ons”, zegt Han Noten, voorzitter van de PvdA-senaatsfractie. „Wij zijn geen raad van adviseurs of zo, wij zijn een politiek orgaan.”

De onvrede in de senaat is een probleem voor de onderhandelende partijen. VVD en CDA hebben slechts 35 van de 75 zetels, de PVV heeft er geen enkele. Met steun van de SGP zijn dat er 37, nog steeds één te weinig voor een meerderheid. En zelfs die steun is onzeker. Dus heeft zo’n kabinet andere partijen nodig om wetsvoorstellen door de senaat te krijgen.

Maar die belangrijke rol van de senaat lijkt nauwelijks te spelen in de coalitieonderhandelingen. Volgens SP-fractievoorzitter Tiny Kox wordt de Eerste Kamer gezien als „stempelautomaat die de kabinetsvoorstellen wel even goedkeurt. Daar wordt veel te geringschattend over gedaan.”

Officieel wordt de senaat geacht nieuwe wetten te toetsen op doelmatigheid, rechtmatigheid en uitvoering. Maar in de praktijk is het een „door-en-door politiek lichaam”, zegt Kox. Gerard Schouw (D66), die na zeven jaar in de Eerste Kamer nu in de Tweede Kamer is gekozen, zegt dat de rol van de Eerste Kamer „oprekbaar” is. „De vraag is ook of het politieke beleid je aanstaat.”

De afgelopen jaren had het kabinet van CDA, PvdA en ChristenUnie een meerderheid in de senaat van 39 zetels. Die meerderheid heeft het beoogde kabinet straks niet. De vraag is welke partijen het kabinet straks steunen. Van PvdA, SP, GroenLinks en D66 is dat nauwelijks te verwachten. De ChristenUnie liet op haar website eerder al weten geen gedoogsteun aan het kabinet te verlenen. Fractievoorzitter Gerrit Holdijk van ‘natuurlijke bondgenoot’ SGP zegt eerst „af te wachten waar de drie partijen mee komen”. Blijven over: drie eenmansfracties: Partij voor de Dieren, Onafhankelijke Senaatsfractie en de fractie-Yildirim. Maar die zijn overwegend links georiënteerd.

Nieuwe wetten maken kost tijd, daar zal de senaat zich voorlopig niet over buigen. Volgend jaar zijn de verkiezingen voor Provinciale Staten, met daarna wellicht een meerderheid in de senaat voor VVD, CDA en PVV (zie inzet). Maar dit najaar komt één belangrijk wetsvoorstel al langs: de begroting. Normaal een formaliteit, want de senatoren hebben nog nooit een begroting afgestemd. Dat zou gelijk een politieke crisis betekenen.

Dit keer is de politieke situatie anders. Voor het eerst sinds 1918 lijkt er een kabinet te komen dat wel een meerderheid heeft in de Tweede Kamer (76 zetels), maar niet in de Eerste Kamer. En er staat veel op het spel. Dus dreigen de partijen in de Eerste Kamer de begrotingsbehandelingen te frustreren. „Het kabinet kan de borst natmaken”, zegt fractievoorzitter Tof Thissen van GroenLinks. „Ik houd mijn hart vast voor wat er gaat komen. 18 miljard bezuinigen: wat zijn de gevolgen daarvan voor mensen? En staan allerlei maatregelen niet op gespannen voet met Europese verdragen en de mensenrechten?” Han Noten: „De onderhandelingen over Paars Plus zijn stukgelopen op die 18 miljard. Daar ga ik nu dus zeker geen ja tegen zeggen.” Volgens Tiny Kox krijgt het kabinet niet alleen problemen met andere partijen: „Het zal lastig zat zijn steun te krijgen van de eigen fracties. Ook in de VVD en het CDA zitten onafhankelijke geesten.”

Het is overigens onduidelijk hoeveel maatregelen en bezuinigingen al in de komende begroting zijn verwerkt. De bijzondere situatie doet zich nu voor dat de beoogde coalitie aan een regeerakkoord werkt, terwijl het demissionaire kabinet van CDA en ChristenUnie tegelijkertijd een ‘beleidsarme’ begroting opstelt. Het nieuwe kabinet zal dan met wijzigingen op de begroting komen die ook door de Eerste Kamer moeten.

Fractievoorzitter Hans Engels (D66) zegt dat de senaat zich traditioneel terughoudend opstelt: „Het afkeuren van een begroting is een zwaar middel. Maar het is moeilijk te overzien wat er nu gaat gebeuren. Als er zorgelijke ontwikkelingen zijn, komen we zeker in actie.”

Er is nog een reden voor de Eerste Kamer om de komende tijd dwars te liggen. Wat rumoer in aanloop naar de Statenverkiezingen is nooit weg. Het kan de kiezers duidelijk maken dat straks niet alleen voor de provincie wordt gestemd, maar tegelijkertijd voor de senaat. En dat zo het kabinetsbeleid kan worden beïnvloed.