Politiek gedreven alleskunner

Christoph Schlingensief zocht graag de controverse. Hij heeft zijn eigen requiem twee jaar overleefd.

Duitsland kende hem al langer als politiek provocateur, maar Nederland leerde theatermaker Christoph Schlingensief (49) vorig jaar pas goed kennen als de vitale longkankerpatiënt die op het Holland Festival zijn eigen requiem opdroeg: Eine Kirche der Angst; een krankzinnige mix van katholieke riten, pijnlijke autobiografie en verwijzingen naar kunstenaarsgroep Fluxus.

Schlingensief, geboren in Oberhausen en katholiek opgevoed, heeft zijn requiem twee jaar overleefd. Zaterdag zou zijn nieuwe voorstelling S.M.A.S.H.: In Hilfe ersticken in première gaan, in plaats daarvan kwam zijn doodsbericht.

De gedreven Schlingensief was een geliefde en gehate alleskunner die het schokeffect en de disharmonie zocht met zijn ruim honderd controversiële films, toneelstukken, performances, installaties en opera’s. Hij had een eigen talkshow en schreef een aantal boeken. Als politiek geïnspireerd kunstenaar heeft hij menig politicus de stuipen op het lijf gejaagd. Ook in die zin heeft hij bijgedragen aan de ontwikkeling van een breed en tolerant cultureel klimaat in Duitsland.

Bij het grote publiek viel hij in 1990 op met de satirische horrorfilm Das deutsche Kettensägenmassaker, waarin de Duitse hereniging op de hak wordt genomen. Zijn lust tot provoceren leek met het jaar toe te nemen. Een van zijn performances had tot het overstromen van de Wolfgangsee in Oostenrijk moeten leiden, het vakantiedoel van toenmalig bondskanselier Helmut Kohl. Schlingensief riep de miljoenen werklozen op om tegelijk in het meertje te gaan baden. Dat zou dan overlopen, waardoor Kohls pret bedorven zou zijn. De Aktion werd verboden.

In 1997 werd hij op de Documenta te Kassel gearresteerd wegens zijn actie Dood Helmut Kohl!. In 1998 richtte hij de politieke partij Chance 2000 op met als verkiezingsleus „Scheitern als Chance”: mislukken als kans. In 2000 plaatste hij op een plein in Wenen een containerwoning vol asielzoekers. Per telefoon mocht het publiek hen wegstemmen, zoals in Big Brother. Schlingensief werkt vaak samen met junkies, daklozen, gehandicapten, mismaakten en zieken. In 2004 zette hij de Bayreuther Festspiele op stelten met zijn versie van Wagners Parcifal.

Schlingensief was de laatste jaren vooral bekend door de bestseller So schön wie hier kanns im Himmel gar nicht sein! Dagboeken over ziektes zijn eerder geschreven, maar weinig hebben zulke hevige reacties opgeroepen als deze. Bewondering, woede, walging – hij zorgde weer eens voor controverse. Hij leefde op, hoe ziek hij ook was.

Zijn laatste grote project was het opzetten van een opera in het Afrikaanse Burkina Faso. ‘Festspielhaus Afrika’ was tekenend voor hem: megalomaan en onbegonnen werk, maar hij kreeg het wel bijna voor elkaar. Niets kon hem stoppen – alleen de dood.