Antiracisme is zóóó jaren tachtig

Het scheen de organisatoren niet te deren dat het publiek ontbrak toen hun jaarlijkse herdenking op de Dam van een racistische moord moest beginnen. Behalve de in het zwart geklede Antilliaanse organisatoren zelf, hun sprekers, hun gasten, fotografen en wat journalisten, stond op het afgesproken uur vrijdagavond vrijwel niemand voor het overdekte podium. Toeristen voor Sail snelden voorbij. Wel stond er een kraam met informatiemateriaal van de Amsterdamse Antifascisten, hoofdzakelijk bemand door een paar zwart geklede Duitse punkers op soldatenkistjes. In Nederland is antiracisme uit de mode, net als punk. Dat is zóóó jaren tachtig.

Hoe anders was dat op 20 augustus 1983, toen de moord zich voordeed. De uit de Antillen afkomstige vijftienjarige Kerwin Duinmeijer was op deze plek op de Dam leeggebloed, nadat hij bij een naburige snackbar door een skinhead met een mes was gestoken. Daags na de begrafenis ontstond een spontane demonstratie van 5.000 deelnemers met steun van toenmalig burgemeester Ed van Thijn. Racisme was nu eens niet Amerikaans of Zuid-Afrikaans, maar Nederlands. Dat de rechter indertijd op grond van een psychiatrisch rapport oordeelde dat de moord niet racistisch was, ontmoedigde de herdenkers niet.

Het evenement is nu jaarlijkse folklore. Maar tussen toen en nu ligt een immigratiegolf en een stijging van geweldsmisdrijven in het algemeen. Nieuwkomers, zeker Antilliaanse jongens, worden niet meer gezien als slachtoffers van onrecht en racisme, maar als potentiële daders. In de jaren negentig ontstond nieuwe nostalgie naar veiligheid met witte marsen en optochten tegen misdaad en zinloos geweld. Daarop volgde de aanslag van moslimterroristen op het World Trade Center in New York in 2001. De moorden op Pim Fortuyn en Theo van Gogh brachten meer massa’s op de been dan de daad tegen Duinmeijer. Nu wordt onderhandeld over een kabinet dat wordt gedoogd door islamtegenstander Geert Wilders. Voor de mensen die hem steunen, staat het begrip rechtsstaat gelijk aan bescherming van criminelen, terwijl het volgens hen juist een staat zonder misdaad moet zijn.

Niets past meer in het eenvoudige antiracismeschema van het indertijd zo homogene Nederland. Neem twee incidenten deze maand in Rotterdam en Amsterdam die zich 27 jaar geleden nauwelijks voordeden. In de Rotterdamse volkswijk Bloemhof piste een Antilliaanse hangjongere zomaar tegen een voorgevel van een Nederlands-Turks gezin. In het conflict dat daarop volgde, werd zowel de Turkse vader als de zoon door een andere Antilliaan neergeschoten. Interetnisch geweld? Racisme? Of gewoon die Antilliaanse hangjongens die in Rotterdam zo lastig zijn?

Het Amsterdamse incident is een voorbeeld van te snel oordelen. Een man vroeg beleefd aan twee anderen of ze wilden ophouden met op de tramvloer spugen. De twee jongens zeiden dat ze overal ‘schijt aan’ hadden en toen de discussie zo even doorging, riepen ze er wat vrienden bij die de man te lijf gingen met messen en trappen tegen het hoofd. Het slachtoffer liep een lichte hersenschudding en meswonden op en kon zich er later niets meer van herinneren. Er moesten getuigen worden opgeroepen. Via de televisie verspreidde de politie videobeelden uit de tram en de halte waar het gevecht was doorgegaan. Daarop zag ik mensen van uiteenlopende etnische herkomst en niet echt een bende van gelijkgestemde vrienden. Twee Marokkanen van wie er een kaal was geschoren, een rasta, een andere zwarte man, een donkere vrouw en een andere donkere man die geschrokken de hand voor de mond houdt. Volgens het begeleidende commentaar van de politie ging het om „hoofdzakelijk negroïde personen” die in hiphopstijl waren gekleed. Dat was dan niet te zien.

Later trok de politie de beelden weer in omdat er ook onschuldige getuigen op stonden. Die worden nu ten onrechte door kennissen herkend als daders van een zwaar geweldsmisdrijf. De meeste deelnemers aan het internetforum van de Amsterdamse zender AT5, die de beelden uitzond, malen daar niet om. Er werd zelfs gepleit om meer rekening te houden met culturele achtergrond ter verzwaring van de straf: „Stuur ze terug naar een gevangenis in hun eigen land.” Maar er waren ook inzenders die zich zorgen maakten over de rechten van onschuldigen. De broer van een jonge man die zomaar te kijk was gezet, was verontwaardigd. Door onschuldigen aan de publieke schandpaal te nagelen, krijg je alleen maar meer mensen die ‘schijt hebben’. De inbreuk op de rechtsstaat had ook nog geen succes. Een verdachte moest worden vrijgelaten wegens gebrek aan bewijs, dus de machteloosheid in de tram blijft.

Zelfs de stichting ‘Vrienden van Kerwin’ heeft zich aangepast aan de nieuwe tijd. Ze bestrijden nu niet alleen racisme, maar ook discriminatie en zinloos geweld. Rob Witte van Forum, instituut voor multiculturele vraagstukken, beperkte zijn toespraak niet tot blank racisme, maar noemde ook homofobie onder Antillianen en antisemitisme onder Marokkanen. En zowaar had zich een groepje voorbijgangers verzameld voor de tent.

Bij de traditionele twee minuten stilte voor Kerwin bleven een paar Duitse punkers van de antiracistische kraam doorpraten, want ze hadden de aankondiging niet begrepen. Toen de krans werd gelegd op de fatale, met rood lint omgeven plek, kregen twee andere Duitse punkmannen hevige aandrift om elkaar af te likken. Cultuurverwarring en niet verstaan, ook bij antifascisten.

Rectificaties / gerectificeerd

Correcties & aanvullingen

In de column van ‘De reizende commentator’ Antiracisme is zóóó jaren tachtig (23 augustus, pagina 7) staat dat Rob Witte medewerker is van Forum, instituut voor multiculturele vraagstukken. Dit is onjuist. Sinds maart is hij medewerker van IVA, een instituut voor beleidsonderzoek en advies.