Hij haat niet uit overtuiging, het is een ziekte

Een monumentale villa speelt een hoofdrol in de opvoering van De misantroop op het Zeeland Nazomer-festival. „Deze locatie is veel realistischer dan een schouwburg.”

Lucas Van Den Eynde (links) als misantroop Alceste met gehurkt Chris Thys als Arsinoé en op de achtergrond Wendell Jaspers als Eliante. Foto NRC Handelsblad, Leo van Velzen Oostkapelle, 19-08-2010. Beeld uit de locatie-voorstelling "De Misantroop" van Moliere, gespeeld in het Zeeland Nazomer Festival op de locatie Landgoed Overduin te Oostkapelle. Regie Antoine Uitdehaag,met o.a. Wendell Jaspers, Pauline Greidanus, Lucas van den Eynde en Han Kerckhoffs. Foto Leo van Velzen NrcHb.

De weduwe is jong en vrolijk. Ze is twintig jaar en nodigt de beau monde in haar salon uit om feestelijk champagne te drinken, elkaar te vleien en over elkaar te roddelen. Vals zijn of complimenteus, het maakt niet uit.

In de voorstelling De Misantroop door het Productiehuis Zeelandia bevindt de salon van weduwe Célimène zich in een villa op het vroeg-negentiende-eeuwse landgoed Overduin, vlak achter de duinen bij Oostkapelle op het Zeeuwse schiereiland Walcheren. Het is een witgeverfde, neoklassieke villa, met bordes, balkon en grote raampartijen. Dat bordes en balkon, en de kamers aan de voorzijde vormen de speelvloer voor de acteurs.

De Misantroop is de openingsvoorstelling van het Zeeland Nazomerfestival, dat dit jaar tien jaar bestaat. Elk jaar vinden op bijzondere locaties in Zeeland theater-, muziek- en dansuitvoeringen plaats. Ter gelegenheid van het jubileum verschijnt een rijk geïllustreerd overzichtsboek met de suggestieve titel Het landschap in de hoofdrol.

Die typering gaat ook wel op voor deze voorstelling. Artistiek leider en dramaturg Alex Mallems is verantwoordelijk voor de keuze van het landgoed Overduin. „Deze locatie is veel realistischer dan een podium in de schouwburg. De toeschouwer kan zich voorstellen dat Célimène hier echt woont en dat de luxe, verveelde jongelui uit Domburg haar salon bezoeken. De villa is meer dan achtergrond. We spelen zowel binnen als buiten, de vensters zijn verlicht en de kroonluchters branden.”

Actrice Pauline Greidanus vertolkt Célimène en de Vlaamse acteur Lucas Van den Eynde is Alceste, de misantroop en titelfiguur. Bij het eerste bezoek aan het monumentale landgoed kon Greidanus zich niet voorstellen in die ambiance te moeten spelen. „We repeteerden in een veel kleiner lokaal in Rotterdam. Maar het besef van ruimte komt vanzelf. In Zeeland staan we onder de open hemel, sterren boven ons hoofd.”

In gangbare vertalingen heet deze komedie De mensenhater, maar regisseur Antoine Uitdehaag vindt die titel te beperkt. „Natuurlijk kunnen we een slecht mens neerzetten die de mensheid verafschuwt, kunnen we op een vrolijke manier in dit blijspel laten zien dat de mens sluw en perfide is. Maar de misantroop haat niet uit overtuiging. Het is een aandoening. Dat maakt hem in dit blijspel toch tot een tragisch personage. Dat is veel boeiender. Blijspel en tragedie liggen dicht bij elkaar.”

Voor Uitdehaag gaat De Misantroop over een man die zichzelf te gronde richt. „De holle, hoffelijke frasen van versierdrift en behaagzucht waarin de personages zich uiten, wekken de woede van Alceste op. Hij streeft eerlijkheid en integriteit na, is wars van de schijnvertoning die zich in Célimènes huis afspeelt. Haar geflirt wekt zijn woede. Hij haat al die mensen die een façade ophouden. Alleen die ene madame, de verleidelijke Célimène, roept een radeloze verliefdheid bij hem op. Haar koketterie is zo verleidelijk, dat hij haar niet kan weerstaan, al druist alles wat zij doet in tegen zijn principes. Die innerlijke strijd maakt hem kapot, daarom noemen wij zijn mensenhaat liever een ‘ziekte’.”

Hoofdrolspeler Lucas Van den Eynde spreekt over een „knoop in de hersens van Alceste”. Hij vervolgt: „Zijn misantropie is een zielsziekte. Rationeel kan hij analyseren dat hij nooit verliefd op zo’n wispelturige madame als Célimène moet worden, maar zijn hart roept iets heel anders. Op die manier voltrekt zich in het stuk een vreemde paradox: Alceste vecht tegen de leugenachtige wereld waarvan Célimène de spil is. Dat is natuurlijk een verloren zaak. Daarom heeft dit blijspel sombere, donkere kanten.”

Voor Uitdehaag heeft Alceste iets van een stalker. Hij zegt: „Je kunt je voorstellen dat de mensenhater gewapend met een verrekijker rond het huis sluipt, ’s nachts die glitterwereld vol opportunistische mensen bespiedt en misschien wel graag deel van die entourage zou willen uitmaken. Maar zijn eigen principes verhinderen dat.”

Het bijwonen van een repetitie geeft altijd een willekeurige indruk: welke scène gaat het gezelschap oefenen? Het blijkt een cruciaal, spannend moment in de vierde scène. Alceste, gekleed in het diepzwart, heeft zojuist Eliante (Wendell Jaspers) van zich af geschud en zet zijn zinnen op Célimène. Twee vrouwen, Eliante blond, Célimène donker, omsluiten Alceste.

In de vertolking van Wendell Jaspers bespeur je de diepe genegenheid die haar Eliante voor de mensenhater voelt. Over haar rol zegt ze: „Ze houdt echt van Alceste. Haar naïeve hart wordt hardhandig op hol gejaagd. Zij wil in de liefde geloven. Eliante is geen mensenhater, maar ze is een ‘mensenminnaar’, ze heeft mensen op absolute wijze lief. Die volharding geeft aan haar rol een komedie-achtig karakter.”

Rivale Célimène volhardt in haar ijzige, berekenende gedrag. Alceste wordt radeloos. Acteurs en regisseur verhevigen deze emoties in de scène, waardoor de komedie De Misantroop de wending krijgt van een liefdestragedie.

Aanvankelijk had Van den Eynde moeite met de alexandrijnen waarin Molière het stuk schreef, vertaald door Laurens Spoor. Maar regisseur en dramaturg stelden hem gerust: „De taal past prachtig in deze sfeer van chic. Als je de woorden trefzeker zegt, dan worden het stuk voor stuk parels aan een glanzend halssnoer.”

De Misantroop door Productiehuis Zeelandia bij Zeeland Nazomerfestival. Première: 24/8. T/m 4/9. Inl: www.nazomerfestival.nl

Rectificaties / gerectificeerd

Correcties & aanvullingen

Op de foto bij De Misantroop (21 augustus, pagina 9) staat niet Chris Thys in het midden, maar Pauline Greidanus als Célimène.