Een Poolse landdag in de portiek van mijn flat

Of het nu om de vervanging van een gasleiding gaat of om de bouw van een wolkenkrabber – Polen ruziën over van alles. Een ‘vetocultuur’ leidt soms tot krankzinnige situaties.

De portiek van onze flat in Warschau is een stinkende janboel, met kakkerlakken, ramen die bij een zuchtje wind al klapperen, traptreden die afbrokkelen en muren waarvan de verf met rollen tegelijk afbladdert. En zo is het al jaren. Aan geld geen gebrek in onze vereniging van eigenaren. We kunnen het alleen nergens over eens worden.

Eén keer lukte dat wel, toen bleek dat de gasleidingen in het gebouw zodanig verouderd waren dat explosiegevaar dreigde. Maar na vervanging ontstond meteen weer ruzie: sommige eigenaren wilden niet meebetalen aan de nieuwe gaspijpen, omdat deze „niet esthetisch” zouden ogen. Zij blokkeerden uitbetaling en bonden pas in nadat voor de hele vereniging een rechtszaak dreigde.

Het cliché dat Polen goed zijn in ruziemaken, de bekende Poolse Landdag, is helaas waar. Zo bezien is onze portiek een microkosmos van het hele land. Of eigenlijk niet, want buiten ons woonblok is de toestand nog veel erger.

Een paar straten verderop kijken honderden huishoudens al een jaar uit op het skelet van wat ooit een wolkenkrabber van 52 verdiepingen moet worden, maar is blijven steken na de 17de verdieping, omdat enkele buurtbewoners via de rechter met succes een bouwstop hebben afgedwongen. Een betonnen puist die je niet kunt missen, hartje centrum.

Het gebouw, ontworpen door de in Polen geboren Amerikaanse architect Daniel Libeskind, had de grijze binnenstad van Warschau de allure van New York moeten geven. Maar klagers vrezen voor waardedaling van hun nabijgelegen blokflats, omdat de toren licht steelt. De projectontwikkelaar, die zich bekocht voelt, dreigt nu met een volgens experts kansrijke miljoenenclaim, tegen de staat. Wojciech Bartelski, de burgemeester van ons stadsdeel, is er woedend over. „Onze rechtsstaat is zwaar ziek”, zei hij onlangs. „Zij werkt de verlamming van bouwprojecten in de hand. Polen en Warschau compromitteren zich in de ogen van grote architecten, investeerders en media in de wereld.”

In de 18de eeuw was Polen berucht om het Liberum Veto, een absoluut vetorecht dat het Poolse koninkrijk verteerde. Een edelman hoefde alleen maar „Ik sta het niet toe” te roepen om een parlementaire sessie stil te leggen en al genomen beslissingen tijdens die Landdag terug te draaien. Het werd zo vaak gebruikt en misbruikt, dat het werd afgeschaft, in 1791. Enkele jaren later werd het intern verdeelde Polen van de Europese kaart geveegd door omliggende grootmachten.

Tweehonderd jaar later worstelt het land (en onze vereniging van eigenaren) met de echo van die cultuur. De rechtspositie van individuele burgers is over het algemeen heel sterk, een reactie op het communisme, toen die ronduit zwak was. Hoe goed bedoeld ook, de uitwerking is desastreus. Een individu kan relatief eenvoudig projecten om zeep helpen.

In 2008 nam de regering een wet aan waarmee onbuigzame landeigenaren tegen schadevergoeding kunnen worden onteigend bij de tot dan toe tergend trage aanleg van snelwegen. Het parlement wil nu ook een bouwverbod invoeren in gebieden waar het overstromingsgevaar evident is. De recente grote watersnood, die tienduizenden Polen dakloos maakte, bracht de wildbouw langs rivieren pijnlijk aan het licht. Projectontwikkelaars bleken hier gretig aan te hebben meegedaan.

Wat betreft Bartelski wordt de anarchie nog verder beteugeld. Hij wil procederen verbieden als bouwprojecten al in gang zijn gezet. En hij wil bewoners van de naoorlogse ‘Stalinistische’ blokflats die de binnenstad ontsieren kunnen onteigenen. Als Warschau – een stad die door de nazi’s met de grond gelijk werd gemaakt – ooit mooi wil worden, is daadkracht vereist, aldus de burgemeester.

In onze vereniging zou zo’n man natuurlijk worden uitgelachen. Of aangevallen. In het verleden moest de politie naar verluidt vaak ingrijpen tijdens uit de hand gelopen huisvergaderingen. Dat dit al jaren niet meer nodig blijkt, is, zo verzekerde een buurvrouw ons, vooruitgang.