Kurkdroog veen blijft gevaar voor Moskou

De veenbranden in Rusland kunnen eindeloos door smeulen en zorgen voor veel rook. Ze zijn moeilijk te blussen. Moskovieten lijken daarom voorlopig niet van de problemen af.

De bosbranden die de afgelopen weken hebben geleid tot noodtoestanden in 23 van de meer dan 80 Russische regio’s en het openbare leven in de hoofdstad Moskou plat hebben gelegd, lijken voor het grootste gedeelte gedoofd. Maar miljoenen Moskovieten kunnen waarschijnlijk voorlopig hun mondkapjes niet opbergen.

De giftige rook die vorige week en begin deze week overal in de stad hing, tot in de zestig meter onder de grond gelegen metro toe, is namelijk nog steeds niet helemaal weg. Dankzij een gunstige wind en een regen- en koudefront is het sinds gisteren beter. Maar de kans bestaat dat de rook later weer terugkeert.

Die rook komt namelijk vooral van veenbranden rond de stad en die laten zich, in tegenstelling tot bosbranden, een stuk moeilijker blussen, zegt Alex Kaat van de non-profitorganisatie Wetlands International die zich wereldwijd inzet voor het herstel van veengebieden.

„Veenbranden kunnen eindeloos door smeulen omdat ze onder de grond woeden. Over vlammen kun je een emmer water gooien maar bij veen moet je het hele gebied onder water zetten.” Dat kan weken, zo niet maanden duren. Blusvliegtuigen, zoals de Russische regering heeft ingezet, werken bij veen „voor geen meter”, aldus Kaat.

Juist die veenbranden zorgen voor veel én giftige rook. Veen bevat veel organisch materiaal en omdat het onder de grond brandt komt er weinig zuurstof bij. Dat leidt tot onvolledige verbranding waardoor er veel rook vrijkomt die bovendien gevaarlijke roetdeeltjes bevat. Voor astmapatiënten kunnen die deeltjes voor ernstige problemen zorgen. Ook vergroot het de kans op longkanker bij inademing.

„Het is alsof je een berg bladeren in brand steekt”, zegt Kaat.

Wat hij moeilijk te verkroppen vindt, is dat de problemen gemakkelijk hadden kunnen worden voorkomen. Tijdens de Sovjettijd zijn grote delen van het veen drooggelegd om er turf te steken voor het stoken van elektriciteitscentrales. Dat gebeurde tussen 1918 en 1950, tot er aardgas werd ontdekt waarmee ook elektriciteit kon worden opgewekt. Nadien is het veen echter niet meer terug onder water gezet, met als gevolg dat het op veel plekken kurkdroog is en zo in brand kan vliegen. „Het is net een brandstapel”, zegt Kaat.

Het gaat om grote gebieden. Na de Verenigde Staten, Canada en Indonesië heeft Rusland de grootste veengebieden ter wereld. Alleen al rond Moskou ligt zo’n 60.000 hectare ontwaterd veen. „Het zijn gebieden waarvoor niemand zich verantwoordelijk voelt en die extreem brandgevoelig zijn”, zegt Kaat. Slechts een klein gedeelte daarvan stond in brand, maar dat zorgde voor genoeg problemen in Moskou.

Dat voorkomen was simpel geweest, zegt Kaat. Laaggelegen gebieden hadden ingedamd moeten worden en daarna was het wachten op de stijging van het grondwater door bijvoorbeeld regenval. In hooggelegen gebieden hadden de kanalen die zorgen voor de regenafvoer gesloten moeten worden. Die liggen sinds de jaren vijftig nog steeds onaangeroerd. „Daardoor bleef het water weglopen en bleven de gebieden ontwaterd.” Dat dat niet werd gedaan, heeft volgens Kaat puur te maken met desinteresse bij de politiek.

Hoe groot die desinteresse was, bleek in 2002. Ook toen werd Rusland maandenlang geteisterd door grote veenbranden. „Poetin [de toenmalige president, red.] kwam met grote plannen om de zaak aan te pakken”, vertelt Kaat. Maar na verloop van tijd raakte het onderwerp van de politieke agenda, waarschijnlijk omdat de branden ver weg woedden en niet voor problemen in de hoofdstad zorgden. „Er is van alles gezegd, maar er is niets gebeurd.”

Kaat is weinig hoopvol dat het deze keer anders zal zijn. „Premier Poetin heeft van alles beloofd en geld gezegd vrij te maken voor het aanpakken van de problemen. Maar die beloftes moeten eerst worden waargemaakt.” Na de vorige veenbrandencrisis ontbrak volgens hem in het Kremlin „de politieke wil om grootschalig te investeren”. En hij betwijfelt of die er nu wel is. Aanpakken kost geld, en dat is er niet.

De oplossing zal volgens Kaat daarom hoogstwaarschijnlijk van de natuur zelf moeten komen. Zware, langdurige regenval kan een deel van de branden doen doven. Het Russische weerbureau meldt voor de komende dagen kou en regen, dus dat is gunstig.

Maar zelfs regen kan niet alle vuren doven, legt Kaat uit. „De veenbranden van 2002 bleven zelfs tot na de winter smeulen, ondanks de kou, de regen en de sneeuw.”