Kan een rechtsstaat strafrechters verplichten tot minimumstraffen?

gevangenisHet CDA wil van Geert Wilders de garantie dat de rechtstaat ook bij hem in veilige handen is. Maar de PVV diende vorig jaar wel een voorstel om mininumstraffen in het Wetboek van Strafrecht in te voeren. Daarmee wordt de rol van de strafrechter dus sterk  gereduceerd. Nederland komt binnen Europa zo in een  uitzonderingspositie. Wordt dit plan een toetssteen  in het debat over de vraag of CDA en PVV kunnen samenwerken?

Het wetboek van Strafrecht in de meeste Europese landen kent minimumstraffen voor zware delicten of voor daders die meer dan eens in de fout gaan (recidivisten). Rechters zijn dan wettelijk verplicht om de minimumstraf ook daadwerkelijk op te leggen, als de schuldvraag positief is beantwoord.  Maar nagenoeg alle West-Europese landen die de minimumstraf bij wet geregeld hebben, bieden rechters wel nog de mogelijkheid om in uitzonderlijke situaties daarvan af te wijken.

Daarin verschilt het voorstel van de PVV met de rechtspraktijk elders in Europa. De PVV wil die mogelijkheid volledig uitsluiten. „Bij delicttypes waarvoor het wenselijk is om in de wet een minimumstraf voor te schrijven, moet het natuurlijk niet mogelijk zijn dat de rechter die minimumstraf dan toch weer voorwaardelijk oplegt, of vervangt door een taakstraf”, zo schrijft de PVV in de Memorie van Toelichting bij het initiatiefwetsvoorstel. Voorwaardelijke strafoplegging of vervanging door taakstraf moet dan wettelijk worden uitgesloten.

Uit onderzoek van emeritus hoogleraar, Peter Tak, ‘De minimumstraf opnieuw bezien’, in opdracht van de Raad voor de Rechtspraak, blijkt hoe uitzonderlijk de Nederlandse rechtspraak dan zal zijn. In Frankrijk, bijvoorbeeld, waar zo’n stelsel in 2007 opnieuw werd ingevoerd om recidive aan te pakken, houdt de rechter de mogelijkheid om daarvan af te wijken als de verdachte bijzondere garanties kan geven voor zijn terugkeer in de samenleving en voor zijn reclasseringsmogelijkheden. Bovendien, als rechters zo’n bij wet opgelegd stelsel van minimumstraffen teveel als keurslijf ervaren, zoeken zij ontsnappingsmogelijkheden. Zoals bijvoorbeeld oneigenlijke sepots en vrijspraken, of er ontstaan andere vormen van verzet.

In Engeland werd het stelsel van minimumstraffen in 2005 gemoderniseerd, maar juist voor de categorie waar de PVV nu op hamert, de veelplegers, werd de bewegingsvrijheid van rechters om onder de wettelijke minimumstraf uit te komen, verruimd. Overigens leidde die modernisering binnen drie jaar tot overbevolking in de gevangenissen, mede door een toename van het aantal levenslang veroordeelden en uiteindelijk een crisis in het Engelse gevangeniswezen. In 2008 werd daarom besloten om de discretionaire bevoegdheid van de rechters aanzienlijk te verruimen.
Die buitenlandse praktijk is de PVV  een gruwel. Rechters die na invoering  sluiproutes zoeken, oneigenlijke vrijspraken bijvoorbeeld, zouden daarmee een ‘crisissituatie forceren „die niet zonder ingrepen van de wetgever zou kunnen blijven”, luidt de waarschuwing.

Beperking van die discretionaire bevoegdheid van de rechter geldt niet alleen voor delicten als moord, doodslag roof, beroving of verkrachting. Ook bij gevoelige strafdossiers zoals het aanzetten tot,  of het bieden van hulp zelfdoding stelt de PVV een onvoorwaardelijke minimumstraf voor. Eén jaar onvoorwaardelijke celstraf voor wie de eerste keer veroordeeld wordt, twee jaar bij recidive. Juist in dergelijke strafzaken wil de rechter, na uitgebreid feitenonderzoek en na weging van alle omstandigheden tijdens de zitting, nog wel eens tot een veroordeling komen zonder strafoplegging. Of zich beperken tot een voorwaardelijke straf, zo blijkt uit  jurisprudentie, zoals bijvoorbeeld in deze zaak die in 2003 speelde voor het Gerechtshof in Leeuwarden (LJN AL8866). Hulp bij zelfdoding, of het aanzetten ertoe, leidt altijd tot zorgvuldige afweging en vaak tot een milder oordeel van de rechter dan die van het openbaar ministerie, zoals blijkt uit deze zaak uit 2003 die diende voor de rechtbank in Den Bosch (LJN AF9725)

Het initiatiefvoorstel van de PVV zal in concrete gevallen tot straffen die als onredelijk hard en zwaar worden ervaren, concludeert emeritus hoogleraar Tak in zijn onderzoek. „Omdat het niet voorziet in de mogelijkheid om de hardheid van de wet in het individuele geval te verzachten.” Mocht het voorstel het toch halen, dan laat de praktijk in Engeland en Frankrijk zien dat er grote problemen in het gevangeniswezen te verwachten zijn. En aanwijzingen dat minimumstraffen criminaliteit of recidive verminderen, zijn er volgens Tak niet.

In de formatie onderhandelingen komt ongetwijfeld het PVV-stelsel van minimumstraffen aan de orde. Wat denkt u - zullen CDA en VVD straks in de Kamer dit voorstel steunen? En is dat wenselijk?

Reageren? Argumenteren en nuanceren verplicht. Volledige naamsvermelding: dus niet alleen voornamen of pseudoniemen.