In die mooie, voorbije Jordaan

Fotograaf Dolf Toussaint woonde in de jaren zestig in de Amsterdamse Jordaan en legde het leven daar vast. In een boek en expositie zijn zijn foto’s van die verdwenen wereld samengebracht.

Met een vergenoegd gezicht rijdt de man op zijn fiets over de Prinsengracht in Amsterdam, ter hoogte van de Prinsenstraat. Boven zijn voorwiel, leunend tegen het fietsstuur, balanceren twee kunstig opgestapelde kooien met duiven, en op zijn bagagedrager heeft hij een korf bevestigd die eveneens met duiven is gevuld.

Het is een vredig tafereeltje in laat zomerlicht; de verticale lichtstreep op de achterkant van zijn jasje duidt op een koesterend zonnetje.

Het water in de gracht ligt er bladstil bij. De fiets maakt een afgeragde indruk, maar toch lijkt de man een ontspannen ritje te maken. Dit is het beeld van iemand die plezier in het leven heeft.

De foto werd begin jaren zestig gemaakt door de gerenommeerde Dolf Toussaint. En nu, bijna vijftig jaar later, is de man op de fiets de blikvanger van de bezienswaardige tentoonstelling De Jordaan in het Stadsarchief in Amsterdam. Hij prijkt op de affiches en flyers en staat bovendien op het omslag van het gelijknamige fotoboek dat bij de expositie is verschenen. De vraag is alleen wie hij is. Of was.

Een paar jaar lang werkte Toussaint destijds aan een fotografische documentaire over de Jordaan. Hij woonde er zelf middenin, aan de Leliegracht, en voorvoelde dat de beroemde volkswijk snel een volstrekt ander karakter zou krijgen. Als gevolg van het welvaartsoptimisme van de jaren zestig – en de bijbehorende opmars der projectontwikkelaars – zou binnenkort immers niet alleen de armoede van de schamele bovenwoninkjes tot het verleden behoren, maar ook de saamhorigheid die in menig Jordaanlied nog steeds hartstochtelijk wordt bezongen.

Wat de fotograaf toen vastlegde, is een intussen verdwenen symbiose van mensen met hun omgeving.

Het resultaat van Toussaints liefdevolle arbeid belandde in 1965 in het succesvolle fotoboek De Jordaan, dat tegenwoordig nog slechts antiquarisch te koop is. De gemiddelde vraagprijs op internet bedraagt 150 euro.

Op het omslag van dat originele boek stond een andere duivenhouder: de oud-koetsier Leonardus Johannes Worrell, in zijn krappe huiskamertje aan de Westerkade, met een duiventil op tafel. De uitgever van de nieuwe editie gaf echter de voorkeur aan een omslagfoto waarop de Jordaan al in één oogopslag herkenbaar is. En dat werd dus de man op de fiets, met het uitzicht op de gracht en het silhouet van de Westertoren op de achtergrond – het kan niet Amsterdamser.

Overal vestigt zijn beeltenis dezer dagen de aandacht op boek en tentoonstelling. Maar is ook nog te achterhalen wie daar zo intens tevreden op een volgeladen rijwiel langs de Prinsengracht reed?

Dolf Toussaint beantwoordt de vraag met een grapje. „Oh, die?” lacht hij. „Dat is de dikke Van Dale”. En daarmee is wat hem betreft alles gezegd. Ook het Stadsarchief heeft geen antwoord.

Net zo min als Jan de Bie, enthousiast organisator van het jaarlijkse Jordaanfestival, die op andere foto’s heel wat mensen moeiteloos bleek te kunnen identificeren. „Eigenlijk zou ik hem moeten herkennen”, beaamt hij. „Toen ik een jaar of tien was, ging ik elke zaterdag naar de duivenmarkt op de Noordermarkt. Als nieuwsgierig jongetje keek ik altijd mijn ogen uit op de handel die daar werd gedreven. Je zou zeggen dat deze man daar ook vandaan kwam. Maar ik kan me zijn gezicht niet herinneren”.

Zo fietst de man met de duiven nu naamloos voort, als symbool voor een wereldje dat voorgoed is verdwenen. Net zoals Toussaint toen al dacht.

Expositie foto’s De Jordaan van Dolf Toussaint: Stadsarchief Amsterdam t/m 31 oktober. Het boek is verschenen bij Bekking & Blitz, 29,90 euro (museumwinkel.net)