Amateuristisch oogt authentiek

Wat betekent het voor de fotojournalistiek dat iedereen nu niet alleen fotografeert maar ook publiceert? En nog steeds is niet overal beeld van.

Ben Lowy heeft gewoon zijn kleren aan, maar voor de camera staat hij er toch bloot en kwetsbaar bij. Als fotojournalist in oorlogsgebied is hij gewend achter de camera te staan, niet ervoor. In een gefilmd interview vertelt hij met ontwapenende eerlijkheid hoe hij zich verschuilt achter zijn camera, ook emotioneel. „Ik kwam een groep mannen tegen die bij een pas gedolven graf stonden te huilen. Ik moest er zelf ook van huilen. Totdat ik mijn camera voor mijn oog hield – toen was ik aan het werk.”

De Amerikaan is een van de zestien persfotografen die het Zwitserse kunstenaarsduo Goran Galic en Gian-Reto Gredig heeft geïnterviewd voor hun project met de dubbelzinnige titel Photographers in Conflict. Zonder rekwisieten en zonder bravoure vertellen de fotografen over hun werk, het nut ervan, hun gevoel erbij. De een over hoe hij in Colombia de camera weglegde om te helpen: „Je bent toch in de eerste plaats mens”, de ander over de kritiek die hij kreeg omdat hij in Darfur doorging met fotograferen: „Je moet met beelden thuiskomen, anders is je aanwezigheid zinloos.”

Antifotoperiodismo, Spaans voor antifotojournalistiek, is een overrompelende tentoonstelling in stadspaleis Virreina, Centrum voor het Beeld in Barcelona. Heeft de fotojournalistiek nog betekenis in een wereld die verzadigd is van beeld, waarin iedereen met een mobieltje – kunstenaar, burger, militair, activist, propagandist – fotograaf is, en dankzij internet ook nog distributeur? Samenstellers Carles Guerra en Tom Keenan laten met een veelheid aan stil en bewegend beeld zien hoe anders wij conflicten zien nu veel beelden van binnenuit komen.

Een intrigerende bijkomstigheid is dat de impact van de beelden juist groter wordt door de slechte kwaliteit. Het amateuristische en grofpixelige versterkt de aura van authenticiteit.

Dat maakt het project van Mauro Andrizzi tot een van de verrassingen van Antifotoperiodismo. Hij maakte een 94 minuten durende collage van found footage over de oorlog in Irak die hij op het web vond – de oorlog van alle kanten, met beelden gemaakt door Amerikaanse soldaten én door terroristen.

Ook toen het maken van oorlogsbeelden nog aan de pers was voorbehouden gingen sommigen om de reguliere kanalen heen. De Amerikaanse cameraman Robbie Wright vond dat te weinig van zijn ‘sterkste’ beelden uit Sarajevo werden uitgezonden en stelde in 1993 een ‘best of’-video samen, Crazy, naar een lied van de Britse zanger Seal met het refrein ‘We’re never gonna survive unless we are a little crazy’. Het is een videoclip, maar dan pijnlijk echt: echte angst, echt verdriet, echt bloed uit het kogelgat waar de chirurg zolang zijn vinger in stopt terwijl hij naar een verband graait. Youtube bestond toen niet, maar nu staat Crazy erop en is het meer dan elf miljoen keer bekeken.

De kritiek op de fotojournalistiek komt meer dan eens van de fotojournalisten zelf. Gamma-fotojournalist Gilles Saussier wil met zijn onlangs verschenen boek Le Tableau de la Chasse een misverstand rechtzetten over foto’s die hij tijdens de opstand tegen Ceausescu in 1989 maakte. De door hem gefotografeerde Roemeense soldaten onder vuur gingen – ondanks zijn toelichting – de wereld over als helden, hoewel ze dat in die situatie niet waren. Zijn boek is een reflectie op de relatie tussen beelden en geschiedenis, en een waarschuwing. Van tragische gebeurtenissen van onze tijd hebben we amper beeld, merkt hij op, zoals Guantanamo, Srebrenica, de genocide in Cambodja. „Laat die fotografen die denken dat zij de bewaarders zijn van ons collectieve visuele geheugen, zich wat bescheidener opstellen.”

Het ultieme antifotojournalistieke beeld komt van de Duitse kunstenaar Hito Steyerl. Zij toont drie beeldschermen waarop niets te zien is, alleen een egaal rood vlak. Zij verwijst daarmee naar de Russische kunstenaar Rodchenko die in 1921 het einde van de schilderkunst uitriep door drie vlakken in rood, geel en blauw te schilderen. Beelden hebben we niet meer nodig, meent zij, de symboliek van de kleur rood is genoeg: „We leven in een permanente staat van alertheid.”

Met de komst van alomtegenwoordige technologie als het mobieltje en internet is de monopolie van de professionele fotograaf en van de pers doorbroken. Diens veronderstelde objectiviteit en zorgvuldig gecomponeerde beelden hebben gezelschap gekregen van de rauwe, ongefilterde, grofkorrelige eigen ervaring – persoonlijker, directer. Maar het blijft de ervaring van de ander, die we vernemen via een beeldscherm. Met dat verschil, dat we nu de link naar die ervaring meteen kunnen doortwitteren.

Antifotoperiodismo, t/m 10 okt. in La Virreina, Centre de la Imatge, Rambla 99, Barcelona