Wel. Niet. Wel. Niet. Wel. Niet. Wel. Niet. Wel.

Het CDA leed de grootste nederlaag ooit bij de verkiezingen, maar kan nu toch regeringsmacht krijgen.

Het laatste woord daarover is aan de leden, maar die zijn juist verdeeld.

Het houdt maar niet op. Oud-vakbondsman Doekle Terpstra was een van de eersten. Hij sprak zich fel uit tegen samenwerking van het CDA met de PVV. Ook in de vorm waarover nu wordt onderhandeld – een minderheidskabinet van VVD en CDA dat gedoogsteun krijgt van de partij van Geert Wilders – ziet Terpstra dat niet zitten. Een keur aan CDA-prominenten volgde de afgelopen dagen. Oud-premier Dries van Agt, voormalig landbouwminister Cees Veerman, ex-informateur Herman Wijffels, ex-minister van Financiën Frans Andriessen. En duizend actieve CDA’ers ondertekenden het manifest ‘Wij staan voor onze grondrechten’, waarin scherp afstand wordt genomen van de formatieonderhandelingen met de PVV. Die partij „draagt bij aan de acceptatie van een gedachtengoed dat een bedreiging vormt voor onze samenleving”.

De drie partijen die nu onderhandelen hebben een radiostilte afgesproken, alleen binnen het CDA zelf wil het maar niet stil worden. De samenwerking met de PVV ligt uiterst gevoelig. Een van de eerste daden van waarnemend voorzitter Henk Bleker was, toen hij na de desastreus verlopen verkiezingen aantrad, een formatiecongres aankondigen. Dat wordt gehouden als het CDA aan een regeringscoalitie gaat deelnemen. Het leek vooral bedoeld om eventuele onrust over samenwerking met de PVV in te dammen. CDA-leden hoeven zich tijdens de onderhandelingen niet te roeren, ze hebben immers altijd nog het laatste woord. Hij organiseert ook allerlei bijeenkomsten met leden om de onrust te beperken. Tot nu toe tevergeefs.

2010 zal voor het CDA de annalen ingaan als een bijzonder jaar, niet alleen omdat de partij dertig jaar bestaat. De partij leed een verkiezingsnederlaag als nooit tevoren. Bijna de helft van de 41 zetels gingen verloren. Maar na een lange kabinetsformatie komen de christen-democraten toch in de positie dat ze regeringsmacht kunnen krijgen. Dankzij de eerste daad van voorzitter Bleker, die achteraf gezien misschien niet zo goed doordacht was, mogen de leden ja of nee zeggen als er naar verwachting over een week of twee een regeerakkoord met de VVD en een gedoogakkoord met de PVV is gesloten.

Welke redenen heeft het CDA eigenlijk om op deze weg door te gaan? En waarom kan het CDA beter stoppen met deze bijzondere samenwerking met VVD en PVV?

1De PVV heeft zulke verderfelijke standpunten, dat een kabinet met het CDA daarin niet afhankelijk mag zijn van zo’n partij. Dat is het argument dat bijvoorbeeld oud-premier Dries van Agt huldigt. In zijn woorden: het kabinet komt aan beademingsapparatuur te liggen, waarvan Geert Wilders de knop bedient. Hij schreef maandag in de Volkskrant: „Enkele jaren geleden heeft de toenmalige voorman van het CDA een campagne voor herstel van waarden en normen gelanceerd. Is het daarmee te verenigen dat wij ons nu innig zouden verbroederen met een groepering die opvalt door het kwetsen van minderheden, zowel door de bruuske inhoud van haar voorstellen als door de honende taal waarin zij deze poneert?” Dat VVD en CDA in een verklaring hebben vastgelegd dat ze het met hem oneens zijn over het karakteriseren van de islam als religie of als (politieke) ideologie, betekent dat Wilders de komende jaren zal blijven zeggen wat hij vindt. Daarmee zal hij aandacht blijven trekken, ook in het buitenland. Dat valt daar niet uit te leggen en dus schadelijk voor het land.

2De tegengeluiden komen inmiddels van zoveel prominenten en van zoveel actieve CDA’ers, dat de partijtop de conclusie kan trekken dat een substantieel van de achterban niet achter de samenwerking staat. De partij kan zomaar scheuren.

De kritiek kwam niet alleen van mensen als Doekle Terpstra of oud-Kamerlid Ton de Kok, die vaker kritisch zijn over de eigen partij. De kritiek komt ook niet alleen van de linksige protestanten – „ARP’ers uit jaren zeventig en tachtig”, zoals in kringen rond de partijtop valt te horen. Ook katholieke prominenten als Van Agt en Andriessen roerden zich.

En het gaat ook niet alleen om uitgewerkte oud-bewindslieden. Oud-landbouwminister Cees Veerman werd tot voor kort nog als serieuze kandidaat voor het partijleiderschap gezien. Hij vraagt zich af of de PVV nog wel past bij de basiswaarden van het CDA. De voorzitter van Natuurmonumenten vreest vooral dat bij het aanstaande kabinet zaken als natuur en milieu zullen ondersneeuwen. Dat geldt ook voor Herman Wijffels, de man die in 2006 het kabinet van CDA, PvdA en ChristenUnie formeerde.

Maar Wijffels is ook los van die milieukwestie bezorgd. De coalitie die momenteel in de maak is, gaat volgens Wijffels „noch voor de landsmacht, noch voor de partij in de gewenste richting”. Ze zal „de tegenstellingen in de maatschappij verscherpen in plaats van overbruggen”.

Ook al zal op het formatiecongres blijken dat het een minderheid is, het kritische deel is wel het betrokken en trouwe deel. Zij staan voor de kiezers die juist nog wel op het CDA hebben gestemd. Het zijn de wat linksere protestanten, doorgaans lezers van dagblad Trouw, die al wel eens hebben getwijfeld om op ChristenUnie of op GroenLinks te stemmen, maar de partij de afgelopen verkiezingen toch trouw zijn gebleven. Juist hún wens wordt nu niet gevolgd. De partijtop vindt het terughalen van de overlopers naar de PVV kennelijk belangrijker dan het vasthouden van deze trouwe, betrokken achterban. De ChristenUnie wrijft zich al in de handen. Als het CDA hier toch mee doorgaat, komen bij de volgende verkiezingen de zo gewenste dubbele cijfers – meer dan tien zetels – voor de ChristenUnie in beeld.

3Die volgende verkiezingen zullen niet lang op zich laten wachten, als het CDA deze weg vervolgt. De coalitie met de VVD en een gedogende PVV zou te instabiel zijn om een succesvol kabinet te worden. Geert Wilders zal de gemoederen bezig blijven houden. Hij kan toch de uitnodiging om naar het protest te gaan tegen de moskee op Ground Zero in New York naast zich neer leggen? Nee hoor, Wilders kan de verleiding niet weerstaan om daar voor een groot internationaal publiek op te treden, daarbij het risico nemend dat hij Nederlandse belangen schaadt.

Lijsttrekker Jan Peter Balkenende had gelijk toen hij in de campagne zei dat een kabinet met gedoogsteun van de PVV „niet wenselijk” was, omdat in deze moeilijke tijd ingrijpende maatregelen nodig zijn. Die kan alleen een stabiel meerderheidskabinet nemen. De rechtse coalitie heeft met dank aan de 24 zetels van de PVV steun van 76 zetels. Maar als er één PVV’er afhaakt, is die meerderheid weg.

4Het CDA draagt met de minderheidsvariant bij aan het grootmaken van de PVV. Nu heeft Geert Wilders nog geen goede mensen om in het kabinet te gaan zitten. Maar in de gedoogsituatie kan hij rustig en zonder grote risico’s op allerlei conflicten in de Trêveszaal werken aan het opbouwen van zijn partij. En dan kan hij ook nog eens blijven zeggen wat hij vindt, terwijl CDA’ers gebonden zijn aan het regeerakkoord.