Prima Geert, dan is onze moskee een verenigingshuis

Elke woensdag wordt een filosofisch dilemma besproken naar aanleiding van de actualiteit.

Vandaag: het onderscheid tussen religie en ideologie.

Wat is het verschil tussen een godsdienst en een ideologie? Ben je bezig met godsdienst als je je gebedsmatje in je eigen huiskamer uitrolt, maar met ideologie als je dat doet op straat? Is de pauselijke encycliek Rerum Novarum een religieus traktaat, maar de fatwa van Khomeiny over Salman Rushdie een ideologisch manifest?

Geert Wilders heeft van het verschil tussen godsdienst en ideologie een punt gemaakt, dat nu zelfs een belangrijke rol speelt in de kabinetsformatie. Wilders hamert erop dat de islam geen ‘gewone’ godsdienst is, maar een – levensgevaarlijke – ideologie, soms zelfs een ‘politieke ideologie’. Met CDA en VVD is onlangs afgesproken dat er een ‘gedoogakkoord’ komt, waarin staat dat Wilders dat gewoon mag blijven zeggen, ook al denken zijn coalitiepartners er anders over. Volgens hen moet de islam gewoon behandeld worden als andere godsdiensten en religieuze sektes in Nederland.

Wilders heeft die typering van de islam als een ideologie niet van zichzelf, hij ontleent die aan Amerikaanse islamcritici als Robert Spencer en Bruce Bawer. Volgens hen komt het er grof gezegd op neer dat een ‘echte’ godsdienst mensen vooral moraal bijbrengt voor het dagelijks leven en verder de ogen gericht heeft op het hiernamaals (het sacrale domein), maar zich niet bemoeit met de politiek of de inrichting van de samenleving buiten de diensturen van de kerk (het seculiere domein). De islam doet dat volgens hen nadrukkelijk wel: radicale moslims willen een islamitische staat grondvesten waarin het onderscheid tussen seculier en sacraal wordt opgeheven en het (islamitische) paradijs op aarde komt. En dat moeten we niet hebben natuurlijk, aldus Wilders, want het islamitische paradijs – maagden of niet – is voor ons de hel. Overigens zijn er in het verleden ook auteurs geweest die iets vergelijkbaars hebben beweerd over het jodendom, dat ook geen ‘echte’ religie zou zijn maar eerder een complot.

Een ‘ideologie’ is in die opvatting zoiets als een alomvattende wereldbeschouwing, waarin de hele samenleving wordt ingericht volgens één leidend (in dit geval religieus) principe. Vandaar dat Wilders de islam bij tijd en wijle ook ‘totalitair’ noemt, en er een even grote bedreiging voor het vrije Westen in ziet als in eerdere totalitaire bewegingen als nazisme en communisme. Dat geeft hem een aantal retorische voordelen. Moslims kan zo in Nederland de vrijheid van godsdienst worden ontzegd (want de islam is helemaal geen godsdienst). Radicale islamieten kunnen daarnaast worden gelijkgesteld met nazi’s en communisten. En ten slotte: Wilders’ politieke tegenstanders, die het voor de islam opnemen, kunnen op één hoop worden gegooid met de vroegere fellow travelers van het communisme. Zij zijn ‘nuttige idioten’ die door de vijand worden gebruikt om de samenleving van binnenuit uit te hollen. Steekwoorden voor deze kliek: ‘linkse kerk’, ‘laf’, ‘knettergek’.

Zo is het plaatje compleet, dankzij het onderscheid tussen religie en ideologie. We worden van twee kanten bedreigd. Van buiten (aanslagen en immigratie) door moslims die, of ze het nou weten of niet, ‘dragers’ zijn van een gevaarlijke ideologie. En van binnen door dwazen die denken dat de islam een godsdienst is, of die uit opportunisme alvast baklava bakken met de nieuwe machthebbers van ‘Eurabië’. Hier gaat de analyse meestal over in de complottheorie: radicale moslims en ‘linkse kerk’ spannen samen tegen het fatsoenlijke Nederland. Volgens Wilders is ‘links’ trouwens ook een ideologie, waar hij gek genoeg juist weer een godsdienstige term voor gebruikt: een kerk.

Snijdt dit paranoïde wereldbeeld nog een beetje hout? Islamkenners wijzen er op dat er wel iets zit in deze ‘ideologische’ typering van de islam, maar dat die vooral opgaat voor de extremistische (of ‘politieke’) islam, zoals we die kennen van Bin Laden, en niet voor de islamitische mainstream. Die maakt wel degelijk een onderscheid tussen staat en kerk, en sacraal en seculier gezag, ook al hebben die in de islamitische wereld een andere verhouding dan in het voorheen christelijke Europa. Overigens had ook de christelijke kerk eeuwenlang wat moeite met het onderscheid tussen geestelijk en wereldlijk gezag. Bovendien, zeggen ze, de extremistische islam is pas in de twintigste eeuw ontstaan door vermenging met revolutionaire ideologieën uit het Westen, zoals het marxisme, dat grote invloed heeft gehad in de Arabische wereld. Wilders gelooft daar niets van: de islam was volgens hem meteen, vanaf de tijd dat ‘de verschrikkelijke Mohammed’ zijn visioenen in de woestijn had, een agressieve en expansionistische ideologie, die geen ander doel had dan oorlog te voeren met de ongelovigen en die te onderwerpen.

Dat laatste lijkt vooral voer voor historici. Maar het is de vraag waarom Wilders eigenlijk denkt dat zijn idee om de islam geen godsdienst meer te noemen maar een ideologie iets zou helpen? Politieke ideologieën hebben in Nederland toch ook grondwettelijke bescherming: de vrijheid van drukpers en vereniging. Moslims zouden dus heel simpel kunnen zeggen: prima Geert, dan noemen we onze moskee voortaan geen godshuis meer maar een verenigingshuis en verspreiden we de Koran niet langer met een beroep op de vrijheid van godsdienst maar op die van drukpers.

Wilders moet dus nóg een stap zetten, wil hij de islam uit Nederland weren of de Koran verbieden. Hij moet aantonen dat de islam niet alleen een ideologie is, maar een gevaarlijke ideologie, die acuut de kop moet worden ingedrukt. En dan zonder te verzanden in historisch gekissebis over de vraag of de islam nu wezenlijk of toevallig een extremistische godsdienst is, of Bin Laden nu wel of niet een product is van westerse denkbeelden, kortom, of Mohammed nu wel of niet al een Hitlersnorretje had.

Dan blijkt dat het begrip ‘ideologie’ bij Wilders ook een andere betekenis heeft dan een ‘alomvattend wereldbeeld’. Eerder zelfs een marxistische betekenis, die je bij hem als geselaar van de linkse kerk niet zou verwachten.

Voor Marx was ‘ideologie’ een instrument waarmee machthebbers de bestaande (voor hen gunstige) sociale verhoudingen in stand houden ofwel ‘reproduceren’. De uitgebuite arbeidersklasse wordt aangepraat dat ook zij baat heeft bij de kapitalistische productieverhoudingen. De arbeiders ontwikkelen zo een ‘vals bewustzijn’ dat het zicht op hun werkelijke positie vertroebelt.

‘Ideologie’ is dus niet zomaar een wereldbeeld, maar een machtsmiddel, waarmee de elite het volk eronder houdt. Marxisten plaatsten daar hun revolutionaire ideeën tegenover, waarmee de arbeidersklasse de ‘ideologische strijd’ kon aangaan. Zo wordt de samenleving dus getekend door ideologische, klassegebonden tegenstellingen, die moeten worden uitgeknokt.

Bij Wilders is de islam ook een ideologie in die zin: een onderdrukkend reproductiemiddel waarvan individuele moslims de onwetende ‘dragers’ zijn (vandaar zijn wens om immigratie uit moslimlanden te verbieden, ook al heeft hij ‘niets tegen moslims’). Maar niet alleen die gewone moslims, ook de gewone autochtone Nederlanders worden ideologisch onderdrukt, door de Haagse elite en de linkse kerk, die het volk jarenlang multiculturalisme en cultuurrelativisme hebben aangepraat. Zo heeft het Nederlandse volk haar ware belangen jammerlijk uit het oog verloren – tot de man uit Venlo langskwam. Vandaar de tirades die de politicus Wilders, jarenlang gerijpt onder de Haagse kaasstolp, afsteekt tegen de arrogante, laffe en volksvijandige politieke kaste.

Maar op de keper beschouwd zijn bij Wilders alle ideologieën fout. Niet voor niets spreekt hij ‘ideologie’ uit als een vies woord en hoor je hem zelden of nooit over de ‘ideologie’ van de PVV. En het Nederlandse volk heeft ook geen ideologie. Het is gewoon een fatsoenlijk volk, wars van betutteling door Haagse, Europese of islamitische machten, een volk dat met één stem zou spreken als het zich maar kon bevrijden van al die linkse en islamitische ideologie.

Dat is dan ook het verschil met marxisten. Zij geloven dat er belangentegenstellingen bestaan in de maatschappij die ideologisch moeten worden uitgevochten. Pas dan zal de heilstaat verrijzen en kan de ideologie bij het grof vuil worden gezet. Wilders daarentegen gelooft dat die heilstaat er allang is geweest (het Nederland van voor de islamitische ‘massa-immigratie’) en dat ideologieën nu alleen maar belemmeringen zijn voor het volk om zijn ware belangen onder ogen te zien. Ideologieën moeten volgens hem eerst worden opgeruimd, de linkse en islamitische voorop. Het ware Nederland heeft geen ideologie.

Dát is pas ideologie.