Zand op de vloer in cafés, waar is dat nou goed voor?

Waarom ligt er in sommige cafés zand op de vloer, vraagt Rogier van Dellen uit Amsterdam.

Je ziet het niet vaak meer, maar ze zijn er nog wel degelijk: kroegen met een klein laagje wit zand op de vloer. Café Karpershoek is zo’n kroeg. Het is naar eigen zeggen de oudste kroeg van Amsterdam. In 1606 begon Karpershoek als een herberg aan het IJ voor de zeelieden van de Verenigde Oost-Indische Compagnie. Nu is Karpershoek een „authentieke bruine kroeg”, waar nog net als vroeger tegeltjeswijsheden aan de muur hangen en zand op de vloer ligt.

Dit zand heeft tegenwoordig geen functie meer, behalve om de authentieke sfeer in stand te houden. Maar vroeger had het wel nut, omdat toen veel mensen nog pruimtabak kauwden. „De schippers die in het café kwamen”, zegt Alex van Til, barman van Karpershoek, „spogen hun uitgekauwde tabak soms naast het daarvoor bestemde bakje: de kwispedoor. Het zand zorgde ervoor dat het plakkerige spul gemakkelijk kon worden verwijderd. En het zand schuurde ook de vlekken uit de vloer.”

Een soortgelijke uitleg geeft ook Sebastiaan van den Hooff, barman van Café ’t Bonte Paard in Laren. Het café begon vierhonderd jaar gelegen als dorpsherberg, met een bierpomp, een stamtafel voor de Laarders en zand op de vloer. „Dat kwam in de klompen mee de kroeg in en bleek handig te zijn om het pruimtabak op te ruimen, vocht tegen gaan, te voorkomen dat de vloer kromtrok en om de planken mooi te houden”.

Het zand had vroeger nog een andere functie. „In sommige streken gebruikten kroeghouders zand om mooie figuren te strooien en zo gasten te lokken”, schrijft Fons van Opstal in het tijdschrift van heemkring De Drie Rozen, een vereniging voor plaatselijke geschiedenis. De inmiddels overleden Van Opstal was lokaal politicus en amateurhistoricus.

Hij schrijft dat het witte zand destijds waardevolle handelswaar was, dat werd verkocht door speciale zandleurders die met een ezel en een kar langs de deuren gingen. Want niet alleen kroegen hadden in die tijd wit zand op de vloer, ook in huizen werd het gebruikt als versiering. Op zondag, als de mannen naar de mis waren, maakte de vrouw des huizes patronen „rond tafel, stoof en stoelen”. Ze gebruikte haar vingers of een oude koffiepot om mooie patronen en arabesken te maken. „Het was een zinvolle, oude boerenkunst.”

Deze kunst is inmiddels verdwenen, net als de zandleurders. Café Karpershoek bestelt zijn fijne zilverzand gewoon bij de bouwmarkt, om oude tijden te laten herleven.

Toon Beemsterboer