Stop met het knechten van artsen en tandartsen

Bij een vrije markt hoort het prijsbeleid te worden vrijgelaten. In de zorg gebeurt dat niet. Dat is meer dan onwenselijk, vindt Arthur van Winsen.

De zorg en de vrije markt: het blijft een probleem. Zorg werd een zaak van vraag en aanbod, de patiënt werd consument en de arts zorgaanbieder. De Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) kreeg tot taak de zorgmarkt te bewaken en ligt sedert haar oprichting, in 2006, voortdurend overhoop met de aanbieders van de zorg.

Als een van de weinige sectoren in de gezondheidszorg opereerde de tandheelkundige zorg toen al in ‘de markt’. Sinds de stelselwijziging van 1995 kwam namelijk het onderscheid tussen ziekenfondspatiënt en particuliere patiënt te vervallen. Als zodanig is de mondzorg exemplarisch voor de stand van zaken betreffende marktwerking in de gezondheidszorg. De NZa vindt dat tandartsen en orthodontisten zich in de zogeheten comfortzone bevinden: er is meer vraag dan aanbod en dus wordt de zorgverlener onvoldoende tot concurrentie geprikkeld. Dat vindt de NZa onwenselijk en daarom wil zij het aantal toetreders tot de markt vergroten door bijvoorbeeld de numerus fixus voor de tandheelkundestudie af te schaffen, door de instroom van buitenlandse tandartsen gemakkelijker te maken en door goedkopere hulpkrachten toe te laten. Verder moet de markt voor de cliënt doorzichtig worden, wat aangeduid wordt met het jeukwoord transparantie. Daartoe zullen er kwaliteits- en prestatie-indicatoren moeten worden ontwikkeld. Door het toekennen van bijvoorbeeld Michelinsterren voor tandartspraktijken kan de kwaliteit op de markt worden afgedwongen.

Het zijn allemaal maatregelen die de toon hebben van een decreet en voorbij gaan aan wat tandartsen en patiënten zelf willen.

Bij een vrije markt horen vrije tarieven. Hogere prijzen lokken investeringen uit om nieuwe technieken te implementeren in de zorg, zo meent de zorgautoriteit. Daarom besloot minister Klink tot een experiment voor vrije tarieven per 1 januari 2010. Pro forma blijkbaar, want het experiment werd voortijdig afgeblazen: de sector vertoont te weinig transparantie, zo werd gemeld.

De NZa die volgens haar mission statement de prijzen zou moeten vrijgeven, stelt zich nu op als een stalinistisch instituut dat van bovenaf vaste tarieven decreteert. Dit druist in tegen een ijzeren wet van de vrije markteconomie en haalt de facto de bodem onder de marktwerking vandaan.

Maar de zorg is geen markt zoals andere markten. Het prijsmechanisme blijkt bijvoorbeeld nauwelijks invloed te hebben op het gedrag van de zorgconsument. De meeste patiënten hebben een vertrouwensrelatie met hun arts of tandarts en gaan niet snel shoppen als de prijs ergens anders lager is. En dat verhindert dat de patiënt zich als kritische inkoper op de markt gaat begeven, zoals de wet marktwerking dicteert.

De onzichtbare hand van de vrije markt is er niet in geslaagd de doelstelling van marktmeester NZa waar te maken. Wie in de zorg uitsluitend de taal van de economie spreekt, wordt niet begrepen en verliest op den duur iedere betrokkenheid.

Dat heeft te maken met het feit dat zorgverleners vakmensen zijn en geen handelslieden. Zij houden van hun vak en zijn au fond niet geïnteresseerd in de markt. Zij willen tegen een redelijk tarief hoogwaardige zorg bieden zonder zich te hoeven bekommeren om hun marktpositie.

Nu het failliet van het marktbeleid zich aftekent, lijkt het ultieme doel toch bereikt: het knechten van artsen, tandartsen en medisch specialisten door middel van tariefsbeschikkingen. De tarieven in de gezondheidszorg zijn gebaseerd op norminkomens. Ik laat in het midden of de huidige tarieven te hoog of te laag zijn; misschien kan er hier en daar een beetje bij of af, maar een tariefsverlaging van 30 procent voor de orthodontie lijkt mij onrealistisch.

In het belang van de zorg zou het wenselijk zijn de zorgconsument weer patiënt te noemen en de zorgaanbieder weer dokter. De tarieven zouden tot stand moeten komen in overleg waarbij ook de medische beroepsgroep zijn stem kan laten gelden.

Arthur van Winsen is tandarts en filosoof.