Buitenstaander en creatief waarnemer

In het werk van Herman Franke strijden zoekers naar geluk om voorrang. Feiten waren voor hem alleen waardevol omdat ze iets betekenden in verhalen over de werkelijkheid.

Het werk was ‘af’. Dat wil zeggen, Traag licht, het slotdeel van zijn romanreeks Voorbij Ik en Waargebeurd was ingeleverd bij zijn uitgever en het literaire tijdschrift De Gids had in een themanummer over hem alle kanten van zijn oeuvre belicht. Zaterdagmiddag overleed Herman Franke (1948) thuis. Afgelopen najaar werd duidelijk dat zijn prostaatkanker ongeneeslijk was.

In een interview met deze krant vorige maand (Boeken, 02-06-10) zei hij over dat te verschijnen slotdeel: „Kort nadat ik hoorde dat ik dodelijk ziek ben, besloot ik om van al de delen die ik had willen schrijven één groot slotdeel te maken. Ik ben schrijver genoeg om in te zien voor welke fascinerende literaire uitdaging ik opeens gesteld werd. Of het me zal lukken, dat weet ik niet, maar ook als die slotroman niet af is, is die misschien toch wel af. ‘Af’ is een raar begrip geworden. Omdat ik weet dat het niet alleen een slotdeel is van de romanreeks, maar ook van mijn oeuvre, voelt het alsof ik mezelf aan het afsluiten ben. Dat heeft gek genoeg zijn bekoring.”

Je mag zeggen dat Franke zijn dood heeft geregisseerd zoals een schrijver betaamt. Zeker een schrijver als hij. Al zijn werk, dat een groter publiek bereikte nadat hij de Generale Bank-prijs had ontvangen voor zijn roman De verbeelding (1998), stond in het teken van het naar zijn hand zetten van de werkelijkheid. ‘Hoe fictief zijn verzonnen feiten als ze mij helpen? Feiten zijn niet waardevol omdat ze waar zijn, maar omdat ze iets te betekenen hebben in verhalen over de werkelijkheid’, zegt Lord Nelson die vanaf zijn zuil op Trafalgar Square alle personages van deze roman bestuurt.

Deze houding is typerend voor al het werk van Franke, waarin zoekers naar geluk om voorrang strijden. Verhalen zijn vaak een voorafschaduwing van de werkelijkheid, meende hij. En dat was ook de reden dat hij een spel speelde met die relatie tussen werkelijkheid en verbeelding. Dat idee werkte hij thematisch uit, maar ook speelser, met zijdelingse grapjes. Eentje daarvan is het drankje demi-Corton, in de indertijd ondergewaardeerde roman Wolfstonen (2003). Het drankje was verzonnen, maar lezers gaven verschillende malen aan dat dit drankje ook hun favoriet was.

Een hekel had hij dan ook aan ‘reality fiction’ waarin schrijvers prat gingen op onvervalst realisme. ‘Autobiografische, zogenaamd waar gebeurde romans bestaan uit gestileerde leugens waarvan de schrijver waarheid wil maken omdat de andere leugens hem niet aanstaan. Dat mag natuurlijk. Maar het is niet zo dat autobiografische verhalen eerlijker, werkelijker of kwetsbaarder dan verzonnen verhalen zijn’, schreef hij in een essay over autobiografisme, opgenomen in De tuinman en de dood van Diana (1999). Een rake typering van een succesvolle stroming in de Nederlandse literatuur. Had hij zich wat meer aan deze vorm van realisme geconformeerd in plaats van zich aan de verbeelding te wijden, dan was de kans groter geweest dat hij een bestsellerauteur was geworden.

Herman Franke debuteerde in 1985 met een non-fictiewerk: De dood van alledag. Twee eeuwen rouwadvertenties. Eerder had hij gewerkt als stadsverslaggever bij het Nieuwsblad van het Noorden. Daarna besloot hij sociologie te studeren. Als criminoloog was hij succesvol, maar het wetenschappelijke pad was hem te veilig. Hij drukte als criminoloog een stempel op het maatschappelijk debat, maar het zat hem dwars dat hij een boodschap verkondigde die ook anderen konden uitdragen. Reden om definitief voor de literatuur te kiezen, waarin hij iets uitdroeg wat alleen hij kon uitdragen, als geëngageerd buitenstaander, maar ook als creatief scheppend waarnemer.

In 1992 debuteerde hij als literator met de roman Weg van loze dromen. In de romans, essays en columns (voor de Volkskrant) die volgden, bleef hij zich afvragen hoe de werkelijkheid en mensen in elkaar zitten. Zaterdag was het definitief onmogelijk om de werkelijkheid nog langer naar zijn hand te zetten. Hoe hij de laatste maanden dat gevecht met die werkelijkheid heeft beslecht, is in oktober te lezen wanneer zijn laatste roman Traag licht in de boekhandel ligt.