Schumann waanzin? Onzin!

Tweehonderd jaar geleden, op 8 juni 1810, werd Robert Schumann geboren. Daarom is 2010 een Schumann-jaar en wordt hij op diverse klassieke zenders herdacht, afgelopen zondag nog op Radio 4 in het programma Discotabel. Nog steeds hoor je, ook zondag weer, de mythe verkondigen dat Schumann krankzinnig is geworden. Toch zwelt het koor aan van degenen die ronduit stellen dat dat niet waar is. In 2007 publiceerde John Worthen een magistrale biografie waarin hij onomwonden stelt: er was geen sprake van mental illness.

Onafhankelijk van hem is de hoogleraar psychiatrie en neurologie van de Universiteit van Keulen, U.H. Peters, tot dezelfde conclusie gekomen. Peters las in 1987 de allerlaatste brief die Schumann aan zijn vrouw Clara had geschreven. „Die Text des Briefes entsprach so gar nicht dem, was ich von Geistes- oder Hirnkranken kannte”, aldus ervaringsdeskundige Peters. Zijn interesse was gewekt en hij heeft zich ingelezen in de Schumann-literatuur. Vorig jaar publiceerde hij Robert Schumann, 13 Tage bis Endenich, en dit jaar verscheen Robert Schumann, Gefangen im Irrenhaus. Het zijn lijvige boekwerken, bij elkaar ruim 900 bladzijden. Wat er over Schumanns laatste levensjaren werd gezegd en geschreven houdt Peters tegen het licht en hij concludeert: van krankzinnigheid was geen sprake.

Op 28 februari 1854 is Schumann ’s middags rond twee uur vanuit zijn huis in Düsseldorf naar de Rijn gelopen en daarin gesprongen. Op 4 maart 1854 werd hij vervolgens opgesloten in een Privatklinik in Endenich.

Volgens Peters is voor dat verhaal over die sprong geen bewijs. Zijns inziens is het een legende, en is het maar de vraag of Schumann zo’n soort zelfmoordpoging heeft gedaan. Dat is nogal kras, want dat verhaal over die sprong figureert altijd in alle verhalen en commentaren over Schumann, maar Peters heeft een punt: een betrouwbaar ooggetuigenverslag is niet voorhanden.

Jarenlang ben ik bevriend geweest met de dichter Jozef Eyckmans, een vurig Schumann-bewonderaar die mij altijd voorhield: Schumann waanzin? Onzin! Hij vertelde mij dat hij als zeventienjarige jongen een stokoude Nederlandse schippersknecht had gesproken die Schumann uit de Rijn had gevist. Met nadruk zei hij erbij dat hij van die knecht had gehoord dat Schumann niet sprong, maar uiterst behoedzaam van een grindrichel de Rijn instapte. Als het waar is wat Eyckmans vertelde, dan lijkt dat toch een redelijk betrouwbaar ooggetuigenverslag.

Volgens Peters leed Schumann in de februaridagen van 1854 aan delirium tremens. Schumann was een typische alcoholicus. Dat Schumann niet van de drank kon afblijven, laat Peters aan de hand van beschikbare documenten duidelijk zien. Een van de redenen waarom de vader van Clara zo gekant was tegen het huwelijk van zijn dochter met Robert was het overmatige alcoholgebruik van de componist. Peters laat zien dat een brief van Clara die alle biografen citeren altijd onvolledig geciteerd wordt. Daaruit worden de passages weggelaten waarin Clara haar Robert zegt dat ze van het huwelijk zal afzien als hij zijn leven ten aanzien van de alcohol niet drastisch betert.

Terwijl biograaf John Worthen nog uitgaat van de veronderstelling dat de problemen aan het einde van Schumann’s leven werden veroorzaakt door syfilis in een vergevorderd stadium, wil Peters zelfs daar niets van weten. Geen syfilis, maar alcoholvergiftiging was er de oorzaak van dat Schumann op 4 maart 1854 naar Endenich werd vervoerd. Bettina von Arnim bezocht hem daar en concludeerde: hij is volstrekt niet gek. Ze heeft hemel en aarde bewogen om hem eruit te krijgen. Het mocht niet baten. Overigens werd Schumann in Endenich behandeld door een psychiater die Peters heette.