Mannenvriendschap belangrijker dan liefde

Jaarlijks vindt in het Drentse Diever een Shakespearevoorstelling plaats, al sinds 1946. Regisseur Jack Nieborg brengt ook onbekend werk van de meester.

Kort geleden meldde per verzegelde brief de Royal Shakespeare Company (RSC) uit Stratford-upon-Avon zich in het bosrijke Diever in Drenthe, waar het enige Nederlandse Shakespearetheater ligt. De artistieke leiding van de RSC ziet in Diever een geestverwant omdat dit gezelschap zich, net als RSC, toelegt op het „uitsluitend spelen van Shakespeare”. Volgens regisseur Jack Nieborg is het schrijven van de RSC „vriendelijk maar afstandelijk”.

Toch bestaat er een belangrijk verschil: sinds 1946 verzorgen in Diever amateurs de voorstellingen, de Royal uit Shakespeares geboorteplaats is een zeer professioneel geleid instituut. Vanaf dit weekeinde is de nieuwste Shakespeare te zien in het openluchttheater, Twee vrienden uit Verona in de vertaling en regie van Nieborg. „Ondanks dat enkele van onze spelers een professionele carrière ambiëren en naar de theaterschool en zelfs musicalacademie gaan, houd ik vast aan amateurs,” zegt Nieborg. „Bij geschoolde acteurs zie je vaak weinig of niets van hun persoonlijkheid, amateurs daarentegen laten veel van zichzelf zien om hun rol gestalte te geven. Daar vraag ik ook naar tijdens het repeteren. Als je geboeid naar een toneelspeler kijkt, komt dat door zijn persoonlijkheid. Niet omdat hij twee jaar op de toneelschool heeft doorgebracht.”

In de lange traditie van Diever is The Two Gentlemen of Verona (ca. 1590) nooit opgevoerd; de komedie geldt als een van de zwakkere Shakespeares, vermoedelijk onvoltooid. Voor Nieborg is het juist een „rauw blijspel” dat hij met een tragische ondertoon wil brengen: „Een komedie betekent niet meer dan een bruiloft aan het slot. De Twee vrienden is een serieuze komedie, waarin de grappen en de humor in dienst staan van de tragiek. Voor toneelspelers is het vertolken van een komedie altijd verleidelijk. Het gevaar bestaat dat de acteurs gaan schmieren en met hun grappen op het publiek gaan spelen; dat wil ik voorkomen.”

De twee vrienden uit de titel, Valentino en Proteus, moeten op ouderlijk gezag enige tijd in Milaan doorbrengen. Beiden worden verliefd op Sylvia, terwijl Proteus in Verona zijn eerste geliefde heeft, Julia. Moet Proteus haar ontrouw worden en, erger nog, mag hij verliefd worden op de minnares van zijn beste vriend? Voor Nieborg behelst het tragische aspect van The Two Gentlemen de strijd tussen kameraadschap en liefde: „De vriendschap tussen mannen, maar dan zonder seksuele connotatie, moeten we in de uitvoering belangrijker maken dan de liefde tussen man en vrouw. Een cruciaal moment is dat de ene gentleman ziet dat ‘zijn’ Sylvia door zijn vriend wordt belaagd, misschien wel verkracht. Dat de vriendschap desondanks blijft bestaan, vormt de dramatische kern van het blijspel.”

Bijzonder is dat Nieborg de beide vrouwenrollen door jongens laat spelen, boy actors zoals gebruikelijk in Shakespeares tijd. De jongens, de een is 15, de ander 17, dragen wel jurken en pruiken, maar zijn niet, zoals Nieborg het formuleert, „opgesierd met vullingen en rondingen”. Tijdens een try-out valt meteen op dat deze ingreep goed werkt. „Het gaat erom”, aldus Nieborg, „dat je naar het personage kijkt en niet naar de speler. Als mensen gaan lachen om een jongen als meisje, dan is het fout. De acteurs die Sylvia en Julia vertolken maken geen kokette gebaartjes, spreken evenmin met geaffecteerde stemmetjes. Met deze keuze refereer ik ook aan Shakespeares persoonlijke leven, waarin homoseksualiteit vermoedelijk een grote rol speelde. Het moet voor hem een triomf zijn geweest om jongensmeisjes op het toneel te zien, terwijl zich onder het publiek mannen bevinden die homoseksualiteit verbieden. Op die manier maakte Shakespeare iets van zijn geheime, diepe emoties publiekelijk.”

Meteen bij de entree van het natuurtheater in Diever vallen grote houten schotten op, gemaakt van pallets. Ook het decor bestaat uit hout. Voor Nieborg is dit een verwijzing naar Shakespeares eigen theater, The Globe in Londen die als bijnaam kreeg „the Wooden 0”. „Voor mij is het hoogst haalbare om de oude toneelmeester zo eerlijk en zuiver mogelijk te presenteren,” aldus Nieborg.

Omdat Nieborg zelf de stukken vertaalt, verzorgd uitgebracht door Uitgeverij Passage, dringt hij ver door in de tekst, zoals van Twee vrienden uit Verona. Nieborg: „Ik baseer me op de Arden Editie, die geeft op elke bladzijde evenveel tekst als commentaar. Daardoor laat ik me voeden. Veel toespelingen die in Shakespeares tijd meteen voor herkenning zorgden, transformeer ik naar het heden. Het verwijt dat het stuk onaf zou zijn, is onterecht. Ik beschouw de kracht van kameraadschap als beslissende, dramaturgische lijn. Zelfs als Valentino zijn lief Sylvia moet redden uit Proteus’ grijpgrage handen, dan blijft de vriendschap bestaan. Alleen al vertalend en repeterend kom je daar achter. De dubbelzinnige woorden tegen het slot zijn prachtig, en ook geladen met een vorm van vriendenerotiek. Valentino zegt tegen Proteus: ‘De liefde die ik voor Sylvia voel, ben jij ook waard. Wat van mij is, is ook van jou.’ ”

Twee vrienden uit Verona door Shakespearetheater Diever. T/m 21/9. Inl: www.shakespearetheaterdiever.nl * Twee vrienden uit Verona. Uitg. Passage, Groningen. Prijs € 14,90