Foto Vincent Mentzel

Het oeuvre van Vincent Mentzel omvat veertig jaar fotojournalistiek. Deze zomer een selectie uit zijn werk, aan de vooravond van zijn 65ste verjaardag.

Deze week: dirigenten.

Sir Georg SOLTI (1912-1997) dirigent, conductor.Tijdens een een concert in het Amsterdamse Concertgebouw. foto VINCENT MENTZEL/NRCH ==B/W== Amsterdam, 14 september 1991 ©Vincent Mentzel 1991

Vincent Mentzel (1945) weet wanneer hij als kind het gelukkigst was. Terug naar Dordrecht, eerste helft jaren vijftig: „Ik lag in bed en beneden maakten mijn ouders muziek. Mijn moeder speelde piano, mijn vader viool. Als kind kun je je waarschijnlijk niet veiliger voelen dan wanneer je boven in slaapt valt terwijl je ouders beneden samen een stuk van Haydn spelen.”

Een ontwikkelingspsycholoog zou opveren bij deze vroege jeugdherinnering. Hier is een fundament gelegd. Trefwoorden: moederband, vaderband, harmonie.

Vincent Mentzel weet wanneer hij als fotograaf momenten van gelukzaligheid tegemoet gaat – wanneer de NRC-fotoredactie hem belt en zegt: „Het Cultureel Supplement heeft over twee weken een interview met de nieuwe dirigent van het Concertgebouworkest en je kunt hem volgende week dinsdagmiddag fotograferen tijdens de repetitie.”

Dirigenten in actie bij repetities: het is een van de thema’s in het oeuvre van Vincent Mentzel. Op zoek naar harmonie? „Misschien ook wel. Maar nog sterker ben ik gefascineerd door de strijd tussen dirigent en orkest.”

Een fotograaf luistert anders dan concertbezoekers. Hij moet wel: muziek kan hij niet vastleggen, musici zijn z’n onderwerp. Mentzel: „Dagenlang heb ik doorgebracht in lege concertzalen, waarin dirigenten tijdens repetities een orkest naar hun hand proberen te zetten. Een professioneel orkest is een groep zeer getalenteerde musici die goed beschouwd geen enkele leiding nodig heeft. Voor een dirigent tellen individuele talenten niet. Hij ziet een orkest als één instrument, hij heeft een stuk al eindeloos gehoord en geïnterpreteerd in zijn eigen hoofd en hij wil dát geluid nu uit het orkest halen. Soms gaat dat met een simpel handgebaar, soms met een geweldige woede-uitbarsting, maar meestal met bewegingen en gelaatsuitdrukkingen waarin een dirigent zijn diepste emoties legt.”

Een dirigent spreekt in lichaamstaal – en dat is de taal die een fotograaf verstaat. Vincent Mentzel maakte zijn eerste dirigentenseries in het begin van de jaren zeventig, toen Bernard Haitink (Concertgebouworkest) en Edo de Waard (Rotterdams Philharmonisch Orkest) hun grote doorbraak beleefden. Mentzel: „Bij Edo de Waard heb ik eens onder zijn lessenaar gezeten en afgedrukt in de maat waarin hij dirigeerde. Als jonge honden vonden we dat wel een aardige gimmick; het heeft een mooie reeks foto’s opgeleverd.”

Mentzels ervaring met een illustere opvolger van De Waard, de Russische dirigent Valery Gergjev, is een geheel andere: „Ik kwam in de grote zaal van De Doelen, ik had een tijdje naar de repetitie geluisterd en begon daarna voorzichtig wat foto’s te maken vanaf de zijkant van het podium. Opeens slaat Gergjev af, hij wijst naar mij en roept: ‘Out, you go out!’ Normaal gesproken zou ik zeggen: pardon, dit is waarschijnlijk een misverstand, heeft de orkestdirectie dit niet vooraf met u overlegd? Maar nu droop ik onmiddellijk af: de generaal gaf een bevel en ik gehoorzaamde blindelings.” Fotograaf laat zich dirigeren? „Inderdaad zeg, zo sterk had ik me ingeleefd in wat de maestro van me verlangde.”