Kleine luyden verliezen hun monumentale erfdeel

Waar winden stedelingen zich over op? In Leeuwarden sluiten vier van de zeven protestantse kerken volgend jaar hun deuren.

Nederland - Leeuwarden - ( Friesland ) - 10-08-2010 Rijksmonument de 87 jarig oude Koepelkerk aan de Vredeman de Vriesstraat. Deze kerk is een van de 4 PKN kerken die volgende jaar dichtgaan. Foto: Sake Elzinga

Een oud bordje van de Leeuwarder Koepelkerk kondigt de kerkdiensten aan. Zo’n halve eeuw geleden waren er ’s zondags vier. Al die keren zat de kerk tjokvol. In die hoogtijdagen zongen 1.200 kerkgangers er Gods lof. „Soms moesten er zelfs nog stoelen worden bijgezet”, herinnert kerklid Gerrit Fokkema (87) zich. Nu resteert een ochtenddienst, waar gemiddeld zo’n 200 mensen op afkomen.

Volgend jaar sluit de monumentale Koepelkerk, de ‘gereformeerde kathedraal’, definitief zijn deuren. Zijn lot deelt hij met drie andere protestantse kerkgebouwen in de Friese hoofdstad: ook de monumentale Pelikaankerk gaat dicht, net als de Fenix en de Adelaarkerk. Het is de grootste kerkafslanking aller tijden in Friesland. De Grote Kerk, De Open Hof en de Schakel blijven open.

Het besluit kwam moeizaam tot stand. Emoties liepen op gemeenteavonden hoog op. Ook nu is er nog verzet. Vooral bij veel van oorsprong gereformeerden (gereformeerden, hervormden en evangelisch-luthersen fuseerden in 2004 tot de Protestantse Kerk in Nederland) is het besluit van de Algemene Kerkenraad slecht gevallen. Want het zijn vier gereformeerde kerken die dichtgaan.

De PKN in Leeuwarden telt 6.000 leden. En dat worden er steeds minder, legt voorzitter Henk Drewel van de Algemene Kerkenraad van de Protestantse Gemeente uit in een kleine vergaderzaal van De Open Hof. „In twee jaar hebben we 600 leden moeten uitschrijven. De helft als gevolg van overlijden.”

Vergrijzing en ontkerkelijking zijn een landelijke trend, en Leeuwarden wijkt niet af. In Nederland zijn nu 2.300 PKN-kerken, waarvan er de komende jaren zo’n 500 zullen worden afgestoten.

Volgens Drewel moest in Leeuwarden iets gebeuren. „Anders hebben we binnen tien jaar een exploitatietekort van 3,4 miljoen. Door sluiting van de vier kerken besparen we een miljoen.”

Twee jaar terug werd een sluitingsplan na heftig protest ingetrokken. Ook deze beslissing veroorzaakt veel ophef. Kerklid Gerrit Fokkema begrijpt dat er kerken dichtmoeten. Maar waarom die schitterende Koepelkerk met zijn karakteristieke groene koepel? Gebouwd in Fokkema’s geboortejaar 1923, door architect Tjeerd Kuipers. Een rijksmonument, met drie unieke, gebrandschilderde roosvensters van gekleurd kathedraalglas. Het imposante orgel is het grootste van Nederland. Bezoeker Meindert de Jong smeekte op de site van de kerk „in Godsnaam een gedrocht van een kerk elders in de stad” te sluiten.

Dat er twee kerken met een monumentale status worden afgestoten, doet pijn, zegt Fokkema. De andere is de Pelikaankerk (bouwjaar 1932), ontworpen door de Groningse architect Egbert Reitsma in een mengvorm van Amsterdamse school en Dudok.

De keuze De Open Hof (1969) open te houden, die bovendien voor tonnen moet worden verbouwd omdat de kerkzaal te klein is, begrijpt hij niet. „Dat is geen kerk, maar een kerkgebouw, zonder orgel, maar met een piano.”

Kerklid Age Ploegstra kan „wel huilen” dat vier gereformeerde kerken dichtgaan. „Hoe moet ik dit verantwoorden tegenover mijn oerpake en oerbeppe [overgrootvader en -moeder]. Zij moesten in de vorige eeuw elke cent omdraaien, maar op de schoorsteenmantel legden ze geld apart voor de kerk. Dat gereformeerd erfdeel van de kleine luyden moet je bewaren.”

Het besluit is bovendien niet eerlijk genomen, voert hij aan. „Er is ons als leden nooit gevraagd of we zelf geld wilden opbrengen om de kerk open te houden.”

Drewel begrijpt de pijn. „Maar ik wil geen discussie voeren op grond van emoties. Onze voorouders zouden zich nu eerder druk maken of hun kleinkinderen nog naar de kerk gaan dan over een kerkgebouw.” Dat er vier gereformeerde kerken sluiten, is toeval. „Gereformeerd of Hervormd was geen selectiecriterium.” De monumentale status was dat evenmin. Wel de exploitatiekosten. „En die liggen bij een nieuw gebouw lager.”

Om de Koepelkerk open te houden, voerde de kerkenraad vorig jaar gesprekken met de gemeente, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de provincie. Subsidie voor een opknapbeurt bleef uit. „De gemeente Leeuwarden moet zelf zwaar bezuinigen”, aldus Drewel. Hij schat dat er binnen tien jaar zelfs maar twee PKN-kerken kunnen openblijven in Leeuwarden. „De tijd dat je in elke wijk een kerk had, ligt achter ons.” De keuze voor De Open Hof noemt hij vrij logisch. „Die ligt mooi in het centrum en de vergaderzalen worden veel verhuurd aan verenigingen en scholen uit de buurt. Dat genereert inkomsten.”

De kerkrentmeesters van de Koepelkerk willen alsnog proberen sluiting te voorkomen. Er zijn tien bezwaren ingediend bij de regionale kerkelijke geschillencommissie, ondersteund door adhesiebetuigingen van 98 gemeenteleden. Wordt het bezwaar verworpen, dan gaan de vier kerken in de verkoop.

De herbestemming is onduidelijk. „Het liefst zien we dat ze door een ander kerkgenootschap in gebruik worden genomen”, zegt Drewel. Een bezoekster van de site roept op te bidden voor het behoud van de Koepelkerk. „Ik denk dat God niets liever wil.”