'El Greco verbindt hemel en aarde'

Als buitenlander in Spanje voelt gitarist Eric Vaarzon Morel zich verwant met de schilder El Greco. Hij schreef een kleurrijke opera over hem die op Boulevard in première gaat.

Een van de beroemdste schilderijen van El Greco is zijn Gezicht op Toledo, waarin de ondergaande zon de stad in een wit licht zet, terwijl achter de gebouwen donkere wolken opdoemen. Geïnspireerd door dat werk schreef de Nederlandse flamencogitarist Eric Vaarzon Morel El Greco de Toledo, een opera over de zestiende-eeuwse schilder. De muziek is even veelkleurig als de stad moet zijn geweest, waar vele culturele invloeden samenkwamen in de tijd waarin de schilder daar leefde.

Het idee om een flamenco-opera te schrijven over El Greco is te herleiden tot een oude fascinatie van Vaarzon Morel. „Het is begonnen met een bezoek dat mijn vader en ik aan Toledo brachten, toen ik dertig jaar geleden in Madrid woonde om flamenco te studeren. We komen uit een familie van kunstschilders en met die blik liepen we rond de stad. Tegen zonsondergang zagen we Toledo zoals El Greco het gezien moet hebben, alleen was de omgeving in zijn tijd veel groener dan nu. Zo werd de stad in mijn geheugen gegrift.”

Als Nederlander in Madrid voelde Vaarzon Morel verbondenheid met El Greco die, geboren op Kreta, vanuit Italië naar Spanje was gekomen om daar zijn geluk als schilder te beproeven. „Net als ik was hij een buitenstaander, moest hij zich zien aan te passen aan een vreemde omgeving. Hij was met onmin uit Rome vertrokken, probeerde in Spanje tevergeefs een opdracht in de wacht te slepen bij Philips II, kwam als schilder tot volle wasdom in Toledo. Daarnaast was hij actief als architect en ontwierp hij mausolea. Ik vond het intrigerend dat er verder weinig over hem bekend is. Details over zijn persoonlijke leven zijn nauwelijks te vinden.”

Dat heeft Vaarzon Morel de mogelijkheid geboden om zelf scènes te verzinnen rond episodes uit El Greco’s leven. Hij zet vier personages tegenover elkaar. El Greco en de vrouw met wie hij samenwoonde, worden vertolkt door countertenor Maarten Engeltjes en mezzosopraan Xenia Meijer. Flamencozangers Ginesa Ortega en Carlos Denia spelen modellen van de schilder.

De twee paren vertegenwoordigen de hemelse en de aardse aspecten van El Greco’s leven en werk. Die komen ook terug in het libretto, dat Eric Vaarzon Morel onder meer heeft samengesteld uit teksten van twee mystici, Johannes van het Kruis en Theresia van Avila. „Daarin komen hemel en aarde dicht bij elkaar”, zegt Vaarzon Morel. Ze beschrijven religieuze extase in termen van wereldlijke liefde. Johannes zat gevangen in Toledo toen El Greco daar aankwam en schreef in zijn cel zijn romances over liefde, schoonheid en de dood; thema’s die je ook in het werk van de schilder ziet.”

De scènes zijn gekoppeld aan verschillende flamencostijlen. „In een scène beelden we een processie uit zoals die tussen Witte Donderdag en Paaszaterdag plaatsvindt. Broederschappen in lange witte gewaden torsen beelden van heiligen of van Jezus zelf door de straten om boete te doen. Als begeleiding klinkt een saeta, een religieus geladen lied dat verdriet over het lijden van Christus uitdrukt. Het is een mengvorm van flamenco en klassieke muziek.”

Mengvormen zijn een sleutelbegrip in El Greco de Toledo. Flamenco, jazz en klassiek komen bij elkaar in de opera, die wat dat betreft in het verlengde ligt van muziek die Vaarzon Morel eerder maakte. Hij speelde met de groep Flairck, nam deel aan een project waarin flamenco samenging met Turkse soefimuziek, en trad op met altviolist Oene van Geel en jazztrompettist Eric Vloeimans, die ook aan de opera meewerken. „Dat sluit direct aan bij het culturele mengvat dat Toledo was toen El Greco er woonde. Als hoofdstad van Spanje tijdens de Moorse overheersing en nog lang daarna was Toledo een centrum van kennis, waar boeken uit het Arabisch naar het Latijn vertaald werden. Joden en moslims hebben er hun sporen achtergelaten. Elementen uit hun muziek zijn opgenomen in de flamenco. Zo is de petenera beïnvloed door de Joodse traditie, en tonen de versieringen in de zang verwantschap met Moorse muziek.”

Flamenco opera El Greco de Toledo, 10 en 11/8 Den Bosch, 12 en 13/8 Zeist, 14/8 Amsterdam (Robeco Zomerconcert) en 15/8 Bloemendaal. Inl: vaarzonmorel.com

Rectificaties / gerectificeerd

Correcties & aanvullingen

Op de foto bij het artikel El Greco verbindt hemel en aarde (10 augustus, pagina 8) is niet flamencozangeres Ginesa Ortega te zien, maar flamencodanseres La Truco.