Ik koop geen e-books, ik houd van vrijheid

E-readers vergroten niet de toegang tot boeken, wel de winst van e-bedrijven.

Zo kunnen sommige e-books maar op één merk e-reader worden bekeken.

Een e-book kun je niet zomaar kopen. Het is weggegooid geld, want de inhoud ervan is alleen leesbaar op een e-reader: dat is een computer die dient als schakel tussen de hersenen van een mens en het gegevensbestand van het e-book. Die tussenkomst maakt dat het volstrekt onjuist is om een e-book te beschouwen als ‘gewoon’ een handzamere versie van een papieren boek. Het gaat mij daarbij niet om oppervlakkige dingen als gewicht, batterijen of stekkers, maar om een veel diepgaander en gevaarlijker zaak: namelijk dat de onvermijdelijke tussenkomst van e-reader en software grote macht geeft aan degenen die de e-spullen in de handel brengen.

Een digitaal bestand – ‘data’ – verschilt dramatisch van een voorwerp zoals een boek. Data zijn niet tastbaar, hoewel ze zijn vastgelegd op een of ander ding, zoals een computerschijf of een dvd. Het bijzondere van data zit hem erin dat ze puur symbolisch zijn. Ze kunnen alleen maar leesbaar worden door tussenkomst van een medium, bijvoorbeeld papier en inkt.

Als data worden weergegeven door een computer komt er nog een extra schakel bij tussen inhoud en lezende persoon, namelijk het besturingssysteem. Daardoor ontstaat een onverbrekelijke, verleidelijke en zeer winstgevende koppeling tussen het e-book en de e-reader. Stel dat mijn auto alleen maar op één merk diesel zou kunnen rijden – een natte droom voor iedere oliebaron.

Stel dan dat je computer slechts programma’s van een enkele leverancier zou kunnen draaien ... maar dat is ook zo! Iedere gebruiker van Windows kent het verschijnsel, en met e-readers – die immers computers zijn – gaat het precies zo. Zelfs een e-book uitlenen is onmogelijk als het de e-crooks belieft om je e-book te koppelen aan het hardwarenummer van je Kindle of iPad.

In de meeste computers is die koppeling doelbewust aangebracht. Zoek op uw schijf eens een filmpje op en kijk welke afkorting na de laatste punt in de bestandsnaam staat. Dat kan ‘mpg’ zijn, of voluit ‘mpeg’. Dat staat voor Moving Pictures Expert Group, een ploeg deskundigen die een slim videoformaat voor computers bedacht en dat algemeen beschikbaar maakte. Maar als er ‘wmv’ staat, betekent dat Windows Media Video en de naam zegt het al: het is een bestandsvorm die door Microsoft is bedacht, hun eigendom is, en zeker niet openbaar. Andere computersystemen, zoals die van Linux of Apple, moeten bij het afspelen van een .wmv-film maar zien dat ze zich zo goed mogelijk aanpassen aan de regels van Microsoft.

Zo is het ook met e-books: algemene leesbaarheid is niet in het belang van de aandeelhouders van de e-business. Het dataformaat van e-media kan zo worden ingericht dat ze slechts op één merk e-reader kunnen worden bekeken, en dat gebeurt dan ook, bijvoorbeeld met het epub-formaat dat Nederlandse aanbieders gebruiken. Het bedrijf Amazon gaat nog verder: niet alleen verplicht het zijn klanten om de Amazon e-book-reader-combinatie te gebruiken, maar ook sluit het wurgcontracten met schrijvers. Die kunnen door de uitgever met een enkele muisklik tot zwijgen worden gebracht. Dat houdt ze wel tam.

Vergeet daarbij niet dat Amazon een Amerikaanse firma is en dus onder invloed staat van de repressieve Amerikaanse cultuur. Als er data zijn die een van de vele reactionaire clubjes daar niet bevallen, van porno tot politiek, dan komt zo’n bedrijf onder geweldige druk te staan om het te verbieden of althans onleesbaar te maken. Wie mijn Spinoza wil afpakken zal zich met geweld toegang tot mijn boekenkast moeten verschaffen. Daar zijn wetten tegen. Maar e-books kunnen anoniem vanaf grote afstand worden gewist zonder dat wettelijke garanties dat verbieden.

Zoals elke heilsleer wordt het geloof in e-books gepredikt door mensen die schaamteloos misbruik maken van de onwetendheid van anderen. Bij dit e-vangelie draait het erom dat bijna niemand zich rekenschap geeft van de fundamentele eigenschappen van computers. Daarnaast moeten sceptici worden bestreden en het verdacht maken van mensen die de heilsboodschap als vals aanmerken, is een wezenlijk onderdeel van de prediking: wie papieren boeken een hoogtepunt van beschaving vindt, wordt gebrandmerkt als ouderwets.

Over ‘ouderwets’: ik beschouw computers als een triomf van de geest. Ik heb hun hele ontstaan bewust, opgewonden en opgetogen meegemaakt, zelf logische schakelingen gesoldeerd in de tijd dat er geen chips of zelfs transistors bestonden. Ik heb in tientallen computertalen code geschreven en mijn professionele werk – zowel in de wetenschap als in de kunst – zou er drastisch anders uitzien zonder deze wonderschone instrumenten. Maar de e-reader, die ook een computer is, beschouw ik als een gevaar.

Nooit zal ik een e-book kopen, want ik ben onverbrekelijk gehecht aan mijn vrijheid. Een tekort aan leesstof zal ik nooit hebben, al was het alleen maar omdat ik mijn hele bibliotheek kan herlezen, van Homerus via Shakespeare tot W.F. Hermans, Karel van het Reve, Rudy Kousbroek en de rest. Die ken ik nog lang niet allemaal uit mijn hoofd en zij hebben schitterende dingen geschreven over vrijheid. Op papier.

Vincent Icke is astrofysicus, beeldend kunstenaar en publicist.