Beelden van de Bom

Films over wat de atoombom aanrichtte die 9 augustus 1945 op Nagasaki viel, zijn op internet te bekijken. Vrolijke propaganda en verboden films vol gruwelen.

De Japanse filmer Akira Iwasaki was in 1945 binnen twee weken ter plaatse in Nagasaki, waar op 9 augustus een atoombom was ontploft – vandaag precies 65 jaar geleden. Hij filmde lijken, skeletten en de behandeling van verschrikkelijke verwondingen. Iwasaki’s materiaal werd door de Amerikaanse bezetter in beslag genomen en 25 jaar vastgehouden. Het was niet de bedoeling dat deze gruwelen door de hele wereld werden gezien.

De Amerikanen maakten zelf een film met de triomfantelijke titel The Atom Strikes! (1945). Daarin vrijwel alleen aandacht voor de materiële verwoesting. Deze wordt geduid met opgewekte teksten als: „Ook in westelijke richting is alles met de grond gelijk gemaakt. Hetzelfde onvermogen van structuren om de atoomkracht te weerstaan.” Pas eind jaren 60 werden de beelden van Iwasaki vrijgegeven. In Mondo Nagasaki zijn zijn opnamen terug te vinden. Het bekijken moet mensen met een zwak gestel worden afgeraden. Ook Hiroshima Nagasaki August 1945 (1970) is zware kost. De commentaarstem vertelt op bijna schuldige toon over de uitbundige reactie van de natuur – na drie weken begon een hysterische plantengroei – en over de stralingsziekte, die na twee weken toesloeg bij mensen die tot dan toe ongedeerd leken. De ziekte was onbekend en werd aanvankelijk voor een geheimzinnige besmetting gehouden. Intussen had Rusland de bom ook, en hadden de Amerikanen het beeld gecreëerd dat een nucleaire oorlog gevoerd en gewonnen kon worden. Onthullend is The Atomic Cafe (1982), een verzameling fragmenten uit Amerikaanse nieuwsprogramma's en propagandafilms. De evacuatie van Bikini, waar vanaf 1946 atoomproeven zouden worden gehouden, wordt aan het publiek verkocht met de woorden: „De eilanders zijn nomaden en vinden het maar wat leuk dat de Amerikanen een beetje afwisseling in hun leven brengen.” De voorlichtingsfilm Duck and Cover (1951) leert burgers dekking te zoeken bij de flits van een atoomexplosie. (Het was een van de eerste films waarin de toen 6-jarige Mia Farrow optrad.) De boodschap wordt lichtvoetig gebracht met behulp van Bert, een waakzame schildpad in Disney-tekenfilmstijl, en een bijpassend liedje: He did what we all must learn to do/ You, and you, and you, and you/ Duck, and cover:

Iwasaki’s beelden van het Japanse jongetje zonder mond en wangen zouden daarbij niet functioneel zijn geweest.

Er zijn ook bemoedigende films over dit onderwerp. Zoals het interview van de Nederlandse filmer Willem Malten met Shigeko Sasamori, die als 13-jarig meisje de explosie in Hiroshima meemaakte op slechts anderhalve km van ‘Zero Point.’ 40 procent van haar lichaam raakte verbrand. Op nuchtere wijze vertelt zij bijna een uur lang over haar beproevingen, en de interviewer doet gelukkig geen moeite er tranen uit te trekken. In If You Love This Planet (1982) zien we een hartstochtelijke lezing van Helen Caldicott, een Australische arts die dertig jaar geleden campagne voerde tegen de aanvaardbaarheid van nucleaire oorlogvoering. Zij prent een muisstil gehoor in dat na een oorlog met waterstofbommen (duizend keer zo krachtig als die op Hiroshima) een totale ontwrichting wacht, waarin voor overlevenden weinig hoop is. De film werd beloond met een Oscar.

Alle genoemde films zijn gratis te bekijken via videovolt.net